Thời Pháp thuộc, dân chài sinh sống trên Vịnh Hạ Long - Bái Tử Long bao quanh vùng mỏ Hòn Gai - Cẩm Phả, có tên chung là dân Giang Trúc Võng, nhưng không có tổ chức làng xã riêng, thuyền neo đậu ở đâu, chịu sự quản lý của bộ máy làng xã trên đất liền ở đó.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đặc biệt trong kháng chiến chống Pháp, ngư dân vùng Vịnh được Đảng bộ đặc khu Hòn Gai tập hợp, tổ chức thành các xã. Đó là xã Hùng Thắng (phía đầu Hòn Gai), xã Thạch Hà, xã Thắng Lợi (phía Cẩm Phả), xã Văn Châu - phía Cửa Ông (gọi theo tên của một liệt sĩ đã anh dũng chiến đấu, hy sinh trong những ngày đầu kháng chiến...).
Để đánh bại âm mưu của địch, từ giữa năm 1950, Văn Châu được cắt từ huyện Cẩm Phả cũ (nay là Vân Đồn) chuyển về TX Cửa Ông. Văn Châu trở thành căn cứ để Ban cán sự thị xã chỉ đạo phong trào cách mạng. Thời kỳ này, ta đang tích cực chuẩn bị cơ sở, lực lượng mọi mặt để tổng phản công, giải phóng đất nước và khu mỏ. Địch cũng tăng cường càn quét, khủng bố hòng chiếm ưu thế trên mặt biển để bảo vệ khu mỏ, bảo vệ cảng xuất khẩu than chính - nơi yết hầu kinh tế của chúng. Có tháng chúng càn quét xã Văn Châu 2 lần. Chúng lập vành đai trắng ven biển TX Cửa Ông, giam hãm dân quanh các đồn bốt địch, định giờ cho tàu thuyền đi lại, định điểm được phép hành nghề đánh bắt cá... Địch âm mưu phản động hoá một số ngư dân, lập đội tuần tra trong Vịnh, nhưng không thực hiện được vì bị nhân dân tẩy chay.
Hệ thống tổ chức chính trị ở Văn Châu được hình thành, theo đặc thù gia đình ngư dân, sống gọn trong một chiếc thuyền. Một người tham gia đoàn thể là cả nhà đều tham gia nên gần như 100% ngư dân của xã đều trở thành đoàn viên, hội viên các đoàn thể. Uỷ ban Kháng chiến Hành chính, đội quân du kích được toàn dân tin cậy, bảo vệ, hoạt động có hiệu quả thiết thực. Nhân dân vững vàng, tin tưởng ở Đảng, ở cách mạng, quyết tâm kháng chiến, vượt qua gian khổ hy sinh để giành thắng lợi cuối cùng. Đội du kích xã, với 48 đội viên, đã nhiều lần phối hợp với lực lượng công an đột nhập vào TX Cửa Ông và vùng ven, diệt trừ 6 tên Việt gian khét tiếng phản động. 9 năm kháng chiến, giặc tiến hành 94 cuộc càn quét, khủng bố, bắn chết 4 người, bắt tù đày 28 người là cơ sở cách mạng, đốt phá 22 thuyền, cướp đi một số thuyền lưới khác. Nhân dân Văn Châu đã bền bỉ đấu tranh hợp pháp, nửa hợp pháp, bất hợp pháp để tự bảo vệ mình chống phá thắng lợi âm mưu bắt phu, bắt lính, cướp bóc của giặc. Cả xã không một thanh niên nào đi lính cho giặc. Nhân dân còn đóng góp hàng nghìn cân gạo cho kháng chiến và 100% hộ dân đã mua công phiếu kháng chiến.
Đặc biệt, trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp, nhân dân và lực lượng vũ trang Văn Châu đã lập được nhiều thành tích nổi bật. Không một người dân Văn Châu nào di cư vào Nam. Nhân dân còn vận động một số bà con quen biết trong vùng có người thân tập kết để di cư quay lại quê hương làm ăn ổn định cuộc sống. Ngoài ra, Đảng bộ và nhân dân Văn Châu còn có sáng kiến huy động gần trăm chiếc thuyền chất tre gỗ lát mặt bằng thành chiếc cầu để đoàn quân chiến thắng vượt sông Mông Dương vào tiếp quản khu vực Cẩm Phả, Cửa Ông đúng giờ quy định. Hoà bình lập lại, Văn Châu là một trong những xã đi đầu trong việc tổ chức để đổi công hợp tác, rồi hợp tác xã nghề cá, hợp tác xã vận tải.
Trong kháng chiến chống Mỹ, Văn Châu là nơi có nhiều trận địa pháo, tên lửa phòng không để bảo vệ các mục tiêu chiến lược về kinh tế, quốc phòng của ta ở khu mỏ và vùng Đông Bắc. Nhân dân Văn Châu đã góp hàng nghìn ngày công vào việc vận chuyển vật liệu, lương thực, hàng hoá và tiếp tế cơm nước cho bộ đội, dân quân làm nhiệm vụ chiến đấu và tham gia bắt giặc lái Mỹ bị ta bắn rơi.
Thực hiện công cuộc đổi mới, Đảng bộ và nhân dân xã Văn Châu đoàn kết nhất trí, đi đầu trong phong trào xây dựng hợp tác xã, chuyển đổi cơ cấu ngành nghề, cây trồng, vật nuôi, góp phần đắc lực vào công tác xoá đói giảm nghèo. Năm 1986 xã có tới 50% số hộ đói nghèo, nay chỉ còn 2% số hộ nghèo và không còn hộ đói. Đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, an ninh quốc phòng được giữ vững, hàng năm hoàn thành xuất sắc công tác tuyển quân. Bộ mặt xã được thay đổi, điện, đường, trường, trạm xá, bưu điện, trụ sở làm việc của xã, nhà văn hoá sinh hoạt cộng đồng ở các thôn... được đầu tư xây dựng khang trang. Ngày nay, với tên mới là Cẩm Hải, từ năm 2008, xã đã được công nhận là xã văn hoá.
Nguyễn Huy Trợ Nguyên Bí thư Huyện uỷ Cẩm Phả (nay là huyện Vân Đồn)
