Việt Nam đã đạt mức số hóa quản lý thuế gần như toàn diện: 99% doanh nghiệp khai và nộp thuế trực tuyến, hàng trăm nhà cung cấp nước ngoài kê khai qua cổng điện tử, hàng triệu tờ khai được xử lý tự động mỗi năm. Hạ tầng số thuế của Việt Nam đã vươn đến điểm mà nhiều quốc gia đang phát triển còn mơ ước. Nhưng khi dữ liệu đã đi rất xa, câu hỏi lớn hơn lại xuất hiện: Mức độ tự giác của người nộp thuế đã đi cùng tốc độ với công nghệ chưa?
Sự bứt phá của nền kinh tế số
Thông tin tới PV, ông Mai Xuân Thành - Cục trưởng Cục Thuế Bộ Tài chính - cho biết, tính đến 30.9.2025, đã có 99,4% doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước đã thực hiện khai thuế điện tử với tổng số tờ khai thuế điện tử đã được tiếp nhận vào hệ thống là xấp xỉ 162,8 triệu tờ khai; gần 98,9% doanh nghiệp đăng ký và thực hiện nộp thuế điện tử qua 57 ngân hàng thương mại; 100% các doanh nghiệp được hoàn thuế thực hiện hoàn thuế điện tử. 100% doanh nghiệp trên toàn quốc đã sử dụng hóa đơn điện tử với số lượng hóa đơn điện tử cơ quan thuế tiếp nhận và xử lý kể từ khi bắt đầu triển khai là hơn 17,5 tỉ hóa đơn, trong đó số lượng hóa đơn có mã đạt hơn 3,65 tỉ hóa đơn, hóa đơn không mã đạt 10,32 tỉ hóa đơn, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đạt gần 3,58 tỉ hóa đơn; đã có 297.421 doanh nghiệp và hộ kinh doanh đã sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Tỉ lệ người nộp thuế hài lòng với sự phục vụ của cơ quan thuế đạt trên 92%.
Những con số ấy không chỉ nói về hiệu suất, mà còn về một hệ thống đang vận hành bằng quản trị và dữ liệu. Hệ thống thuế đã được liên thông đa chiều với Ngân hàng, Kho bạc, Hải quan, Bảo hiểm xã hội và Bộ Công an qua API liên ngành. Dữ liệu trở thành ngôn ngữ chung, cho phép ngành thuế chuyển từ “kiểm tra - xử lý” sang “dự báo - phục vụ”.
Song song, hệ thống quản trị quan hệ tuân thủ (CRM) đang được áp dụng để chấm điểm rủi ro từng người nộp thuế, một cách tiếp cận quen thuộc ở các nền kinh tế OECD, nay dần thành hiện thực ở Việt Nam.
Ở quy mô rộng hơn, sự bứt phá còn thể hiện ở khu vực thương mại điện tử (TMĐT), nguồn thu mới nổi của nền kinh tế số. Năm 2024, số thu thuế từ TMĐT đạt 116.000 tỉ đồng; chỉ sau 9 tháng năm 2025, con số đã vọt lên 152.000 tỉ đồng, tăng 64% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, 176 nhà cung cấp nước ngoài, trong đó có Google, Meta, Netflix, TikTok đã đăng ký và nộp thuế qua cổng điện tử, đóng góp 8,73 nghìn tỉ đồng vào ngân sách, tăng 42% so với năm trước.
Mức độ tự giác của người nộp thuế
Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tỉ lệ thuế trên GDP của Việt Nam hiện mới đạt 13,1%, thấp hơn ngưỡng 15 - 16% được xem là cần thiết để bảo đảm năng lực tài khóa bền vững. Khoảng trống này không chỉ là bài toán ngân sách, mà còn là thước đo của sự đồng thuận khi người dân và doanh nghiệp sẵn sàng đóng góp vào một hệ thống mà họ cảm thấy minh bạch và công bằng.
Năm 2024, cơ quan thuế đã thực hiện 62.932 cuộc thanh tra kiểm tra, kiến nghị xử lý 62.726 tỉ đồng, trong đó tăng thu qua TTKT là 16.643 tỉ đồng, giảm lỗ 43.587 tỉ, giảm khấu trừ 2.675 tỉ đồng.
Ở khu vực FDI, nguy cơ chuyển giá vẫn là thách thức dai dẳng. Riêng năm 2024 cơ quan thuế đã thanh tra, kiểm tra 711 doanh nghiệp FDI đã phát hiện dấu hiệu “lỗ giả, lãi thật” ở nhiều ngành sản xuất, qua đó đã điều chỉnh tăng thu nhập chịu thuế 4.983 tỉ đồng; truy thu và xử phạt 1.675 tỉ đồng, giảm lỗ 8.590 tỉ đồng, giảm khấu trừ 57,4 tỉ đồng.
Những con số này cho thấy: Công nghệ đã tiến rất nhanh, nhưng con người với năng lực, thói quen và niềm tin vẫn chưa kịp đi cùng tốc độ đó. Sự chậm nhịp ấy cũng là bài toán văn hóa: Làm sao để tuân thủ không chỉ vì nghĩa vụ, mà vì tự trọng nghề nghiệp, vì cảm giác được đối xử công bằng trong một hệ thống đáng tin?
Bài học từ thế giới
Kinh nghiệm quốc tế từ đại diện các tổ chức như IMF, JICA, KOCHAM, Deloitte... đều cho thấy, thuế là công cụ tài chính hữu hiệu trong việc điều hành, quản trị quốc gia.
Ở Nhật Bản, hệ thống “tự khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm” ra đời từ năm 1947, đến nay vẫn được coi là “nền dân chủ thuế vụ”. Người dân Nhật coi việc nộp thuế là hành vi tham gia vào đời sống công cộng, là một phần của quyền công dân.
Còn tại Hàn Quốc, chính phủ khuyến khích doanh nghiệp trung thực bằng ưu đãi cụ thể, song song với xử lý nghiêm gian lận. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam (KOCHAM), điều khiến doanh nghiệp yên tâm không phải là thuế suất cao hay thấp, mà là sự nhất quán và công bằng của chính sách.
Với các nền kinh tế OECD, mô hình “tuân thủ hợp tác” (cooperative compliance) đã trở thành xu thế. Cơ quan thuế và doanh nghiệp chia sẻ dữ liệu theo thời gian thực, quản lý rủi ro dựa trên minh bạch và đối thoại. Ở Úc và Hà Lan, tỉ lệ tuân thủ tự nguyện duy trì trên 95%, trong khi chi phí hành chính thuế thuộc nhóm thấp nhất thế giới.
Theo khảo sát Deloitte Global Tax Policy Survey 2025, 94% lãnh đạo doanh nghiệp xem tuân thủ thuế là lợi thế cạnh tranh chiến lược, giúp họ huy động vốn rẻ hơn và nâng uy tín thương hiệu; 86% coi chuyển đổi số thuế là ưu tiên hàng đầu.
Deloitte Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp tích hợp dữ liệu thuế vào hệ thống ERP, áp dụng AI phát hiện sai lệch và đưa chỉ số tuân thủ vào bộ tiêu chí ESG vì minh bạch thuế đang trở thành “ngôn ngữ niềm tin” mới của thị trường.
IMF ước tính, chỉ cần tăng 1 điểm phần trăm trong tỉ lệ thuế/GDP có thể giúp GDP quốc gia tăng thêm 0,3 điểm phần trăm. Nhưng để đạt được điều đó, công nghệ không đủ, cần một hệ sinh thái niềm tin, nơi doanh nghiệp tự nguyện làm đúng và cơ quan thuế giữ đúng lời hứa về minh bạch, công bằng, đúng hạn.
“Vì thế, văn hóa thuế tự giác không còn là khẩu hiệu. Nó là thước đo trưởng thành của thể chế, là năng lực mềm của một quốc gia đang đi tới kỷ nguyên dữ liệu, nơi từng con số phản ánh không chỉ năng suất quản lý, mà cả phẩm chất của niềm tin” - ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - nhận định.
