Báo Quảng Ninh Điện tử số ra ngày 15-8-2016 đăng bài báo “Cần quan tâm bảo tồn các công trình kiến trúc thời Pháp ở Quảng Ninh” của tác giả Trần Minh. Bài báo được rất nhiều độc giả hoạt động trong lĩnh vực văn hóa trong và ngoài tỉnh quan tâm. Là người có gần 10 năm quản lý ngành văn hoá tỉnh Quảng Ninh, hiện nay đang nối kết văn hóa truyền thống thảo nguyên Mông Cổ với văn hóa biển Việt Nam, tôi nhận thấy những giá trị về thông tin của bài báo này. Vì vậy, tham gia một số ý kiến sau.
| Hoạt động bốc rót than tại Cảng than Hòn Gai được Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa duy trì ngay sau khi tiếp quản khu mỏ từ tay người Pháp (1955). Ảnh chụp lại từ Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. |
Chúng ta đều biết, Thực dân Pháp xâm lược, thống trị thuộc địa gây ra biết bao tội ác. Nhưng từ đó cũng để lại nhiều công trình kiến trúc trở thành di sản văn hóa cho nhân loại. Tại Quảng Ninh, trong quá trình hình thành và phát triển công nghiệp sản xuất than thời thuộc Pháp thì nhiều công trình kiến trúc được xây dựng. Ngay sau khi chiếm khu mỏ Hòn Gai năm 1884, thực dân Pháp đã xây dựng Cảng than Hòn Gai. Cảng gồm một cầu tàu dài 75m và hai sàn tàu, mỗi sàn tàu dài 70-80m. Tại cảng có 10 cần cẩu chạy bằng động cơ hơi nước và hai cần cẩu chạy bằng điện. Cảng Hòn Gai là một trong những biểu tượng công nghiệp cảng của Pháp thời kỳ đó.
Năm 1895, tại vùng mỏ Kế Bào (Vân Đồn), Pháp xây dựng cảng Vạn Hoa, một đường goòng dài 14km, rộng 1m nối cảng Vạn Hoa với trung tâm đảo Kế Bào. Số vốn đầu tư cho công trình lên tới 6 triệu Franc. Đây là một trong những tuyến đường sắt đầu tiên ở Việt Nam. Cảng than Cửa Ông với hệ thống cẩu Poóc-tích (Portique) trở thành một cảng bốc rót khoáng sản lớn ở Đông nam Á. Nhà máy điện Cột 5 Hòn Gai được xây dựng năm 1921 là một trong những nhà máy điện tiêu biểu cho công nghiệp phát điện của Pháp ở Đông Dương…
Các công trình dân dụng được xây dựng ở nhiều nơi. Công trình nào cũng độc đáo về văn hóa kiến Ít người biết rằng tại khu Văn phòng UBND huyện Ba Chẽ có tòa nhà của quan kiểm lâm Pháp rất độc đáo, kết hợp kiến trúc Gô-tích (gothic) Pháp với văn hóa bản địa của người dân tộc thiểu số Ba Chẽ. Mỏ than Thống Nhất từng sở hữu một biệt thự của chủ mỏ Pháp để làm trụ sở. Công trình tại nơi khai thác than nhưng lại tiêu biểu cho kiến trúc Gô- tích sang trọng kiểu cách Paris.
Các công trình quân sự cũng cô đọng những nét văn hóa. Trại lính Pháp xây dựng tại Móng Cái năm 1903. Nơi này có vị trí chiến lược rất quan trọng nơi biên giới đất liền với Trung Quốc. Đã trải qua hơn một thế kỷ, công trình trại lính dù chỉ là dãy nhà cấp 4 nhưng hiện nay vẫn thấy đậm sắc nét văn hóa triến trúc Pháp. Hai công trình pháo đài trên Vịnh Hạ Long được người Pháp xây dựng để đặt pháo đối hải án ngữ huyết mạch giao thông biển tại cửa Dứa. Qua gần 100 năm, đến nay, hệ thống công sự bê-tông vẫn gần như nguyên vẹn. Những khẩu pháo cổ vẫn nằm trên pháo đài như một chứng nhân lịch sử.
Những công trình kiến trúc do Pháp xây dựng ở Quảng Ninh gắn với lịch sử cách mạng Việt Nam
Ngày 31-4-1959, Bác Hồ đã vượt qua hàng trăm bậc dốc, đứng bên pháo đài trên đỉnh đảo Hòn Rồng (Vịnh Hạ Long) quan sát, định một thế trận chiến đấu nếu Mỹ mang máy bay Mỹ xâm phạm vùng Mỏ. 5 năm sau ngày ấy, Mỹ gây ra sự kiện vịnh Bắc Bộ, máy bay ném bom Hòn Gai. Trên đỉnh pháo đài, nơi Bác Hồ đã từng đứng, Quảng Ninh đã lập trận địa pháo cao xạ. Pháo đài của Pháp trở thành pháo đài của Quảng Ninh đánh Mỹ. Máy bay Mỹ đã nhiều lần ném bom vào trại lính Pháp dưới chân pháo đài. Khẩu đội cao xạ trên pháo đài đã bắn tan xác 3 chiếc máy bay Mỹ.
Vào đêm trước kỷ niệm 12 năm Cách mạng Tháng Mười Nga (1929), đảng viên trẻ Ngô Huy Tăng treo lá cờ búa liềm trên cẩu Poóc- tích của Pháp tại cảng than Cửa Ông. Đó là một lá cờ búa liềm đầu tiên bay trên vùng Mỏ trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời.
Tại cảng than Hòn Gai, lịch sử đã chứng kiến những tên lính Pháp cuối cùng rút khỏi vùng Mỏ sau gần trăm năm thực dân Pháp xâm lược Việt Nam. Và cũng tại nơi đây, từ năm 1964 đến năm 1972, tự vệ cảng Hòn gai đã anh dũng, kiên cường chiến đấu với máy bay Mỹ.
Các công trình kiến trúc của Pháp được nhiều thế hệ quan tâm, kể cả người Pháp
Tôi được biết, hậu duệ những người Pháp từng chiếm đóng, khai thác than ở Quảng Ninh đã từ Pháp đã tìm về thăm công trình dinh tỉnh trưởng Quảng Yên. Một số nhà văn hóa, nhà kinh doanh trong lính vực du lịch từ Pháp và một số nước châu Âu đã tới thăm, khảo sát công trình kiến trúc thời Pháp ở Quảng Ninh.
Năm 2003, Sở Văn hóa- Thông tin Quảng Ninh đã tiến hành kiểm kê các công trình kiến trúc văn hóa Pháp tại Quảng Ninh. Từ đó đề xuất lập hồ sơ xếp hạng di tích lịch sử văn hóa và di tích kiến trúc nghệ thuật cho các di tích: Pháo đài trên vịnh Hạ Long, Nhà máy kẽm Quảng Yên, Nhà tù Hòn Gai, Nhà tù tại Khe Tù Tiên Yên, trụ sở chủ mỏ tại mỏ than Thống Nhất, dinh tỉnh trưởng Quảng Yên, trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ… Từ đó, mà tiến hành lập dự án bảo tồn, phát huy giá trị các di tích văn hóa Pháp với nguồn vốn xã hội hóa.
Một số nhà văn hóa và kinh doanh du lịch Pháp cũng đã liên hệ với tác giả bài viết này để lập tour du lịch khám phá lịch sử cho các hậu duệ người Pháp đến các công trình kiến trúc Pháp mà cha ông họ đã sống và xây dựng trên địa bàn Quảng Ninh. Tour sẽ tổ chức cho họ có 1 tuần lễ sống trong trại lính Pháp tại Móng Cái như cha ông họ đã sống từ hơn 100 năm trước, hoặc có một tuần chui trong lò than tại mỏ Hà Lầm như cha ông của họ thuở xa xưa…
Qua bài báo của tác giả Trần Minh, thấy một điều đáng tiếc đã xảy ra trước đây một số năm. Đó là, do tư duy trọng kinh tế thuần túy trước mắt nên nhiều di sản văn hóa Pháp đã bị phá hủy. Công trình nhà tù Hòn Gai tại đầu cầu Bãi Cháy đã bị san phẳng, nay trơ bãi đất trống. Cảng than Hòn Gai lịch sử nay thường vắng vẻ mặt sân bê tông. Nhà máy điện Cọc 5 trong thời kỳ chống Mỹ được trận địa pháo cao xạ và nhiều lực lượng vũ trang bảo vệ. Nhưng sau đó không lâu, Điện lực Quảng Ninh chi khoản kinh phí lớn đập bỏ nhà máy để tạo ra một bãi đất trống.
Di sản văn hóa kiến trúc thời Pháp trên địa bàn Quảng Ninh là di sản văn hóa chung của nhân loại
Bây giờ, không thể có nhà máy điện Cọc 5 với 95 tuổi trên đất Hạ Long. Không thể có 10 cần cẩu chạy bằng hơi nước già nua với hơn 100 tuổi tại cảng Hòn Gai để triệu triệu người trên khắp thế giới có dịp chiêm ngưỡng khi đến thăm Vịnh Hạ Long. Ngạn ngữ của Pháp có câu “Tất cả rồi qua đi- Tout pase”. Vì vậy, bây giờ, Quảng Ninh- một vùng đất văn hóa của thế giới định ra chiến lược bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa cổ, trong đó có văn hóa kiến trúc thời Pháp là rất đúng thời điểm.
Nhà văn LÊ TOÁN
(Nguyên Giám đốc Sở Văn hóa- Thông tin Quảng Ninh)
