Những ngày đầu tháng 7, dưới cái nắng gay gắt rồi những cơn mưa mùa hạ bất chợt, hàng trăm cán bộ, chiến sĩ, nhân viên y tế, cán bộ pháp y, cùng các lực lượng địa phương đang miệt mài triển khai Chiến dịch "500 ngày đêm" lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN (Chiến dịch 515). Mỗi nhát cuốc được hạ xuống, mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận đều gửi gắm niềm hy vọng, thêm một cơ hội để những người đã ngã xuống vì Tổ quốc được gọi đúng tên, trở về trong vòng tay gia đình sau nhiều thập kỷ mong ngóng.
"Chạy đua" với thời gian
Suốt cả tháng 6 và những ngày vừa qua của tháng 7, tại các nghĩa trang liệt sĩ ở Quảng Ninh, công việc khai quật, lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa có thông tin để phục vụ giám định ADN vẫn diễn ra liên tục. Từ khi mặt trời vừa lên, đến lúc chiều muộn, cán bộ, chiến sĩ, nhân viên y tế, cán bộ pháp y, cùng các lực lượng địa phương vẫn kiên trì bám hiện trường, cẩn trọng thực hiện từng công đoạn theo đúng quy trình chuyên môn.
Không khí ở những nơi này không có sự tất bật của một công trường, càng không có những động tác vội vàng. Thay vào đó là những bước chân lặng lẽ dưới cái nắng gay gắt, xen những cơn mưa bất chợt, là từng nhát cuốc được hạ xuống đầy chừng mực, từng lớp đất được bóc tách nâng niu, thận trọng, với tất cả sự thành kính dành cho những người đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc.
Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Tu, khi những tia nắng đầu tiên trải xuống khuôn viên nghĩa trang, các lực lượng đã có mặt đầy đủ tại hiện trường. Màu xanh của quân phục, áo blouse trắng của lực lượng y tế, cùng màu áo thanh niên tình nguyện lặng lẽ hòa vào không gian trang nghiêm. Những mái bạt được dựng từ sớm để chủ động ứng phó với thời tiết thất thường; hồ sơ phần mộ, sơ đồ quy tập và trang thiết bị chuyên dụng được kiểm tra kỹ lưỡng trước khi công việc bắt đầu. Từ lực lượng quân sự, y tế, đến chính quyền địa phương, mỗi người đảm nhiệm một phần việc và phối hợp nhịp nhàng trong từng công đoạn.
Nắng gắt rồi mưa lớn nối tiếp nhau như thử thách sức bền của những người làm nhiệm vụ. Có thời điểm nền nhiệt ngoài trời xấp xỉ 40°C, mồ hôi thấm đẫm lưng áo; đến giữa buổi chiều, những cơn mưa bất chợt khiến đất nhão quánh, việc khai quật càng thêm khó khăn. Dẫu vậy, công việc vẫn không gián đoạn. Các lực lượng linh hoạt điều chỉnh nhịp thực hiện theo diễn biến thời tiết, nỗ lực hoàn thành khối lượng công việc, nhưng vẫn bảo đảm tuyệt đối yêu cầu kỹ thuật và sự tôn nghiêm đối với từng phần mộ liệt sĩ.
Thượng úy Mai Văn Thiện, Chỉ huy trưởng Ban CHQS phường Hà Tu, cho biết: Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Tu hiện có 58 phần mộ chưa rõ danh tính. Ngay từ khi triển khai chiến dịch, đơn vị đã chủ động tham mưu cấp ủy, chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch; phối hợp chặt chẽ với các ban, ngành, đoàn thể huy động lực lượng, chuẩn bị đầy đủ vật tư, trang thiết bị chuyên dụng và tổ chức thực hiện theo đúng quy định. Nhờ sự chuẩn bị chu đáo, quá trình khai quật, lấy mẫu được triển khai đồng bộ, bảo đảm tiến độ và yêu cầu chuyên môn dù điều kiện thời tiết không mấy thuận lợi. Chỉ trong 2 ngày, các lực lượng đã hoàn thành lấy mẫu ở cả 58 phần mộ liệt sĩ, thu được 49 mẫu đạt yêu cầu (9 mộ không lấy được mẫu gồm 1 mộ không có tiểu quách, 6 mộ có tiểu quách nhưng không có hài cốt và 2 mộ có hài cốt nhưng đã bị mủn mục).
Không riêng tại Hà Tu, nhịp làm việc ấy diễn ra nhiều nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh, từ Phong Cốc, Hiệp Hoà, Uông Bí, Mạo Khê, Đông Triều, Bình Khê, đến Tiên Yên, Đầm Hà, Quảng Hà... Hàng chục tổ công tác được triển khai đồng thời, bao gồm các cán bộ, chiến sĩ, nhân viên y tế, cán bộ pháp y, kỹ thuật viên, cùng đoàn viên, thanh niên, chia thành những nhóm chuyên trách, bám sát tiến độ tại từng địa phương. Trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt, các lực lượng liên tục di chuyển từ nghĩa trang này đến nghĩa trang khác, tranh thủ từng khoảng thời gian thuận lợi để hoàn thành khối lượng công việc theo kế hoạch của Ban Chỉ đạo 515 tỉnh.
Đằng sau mỗi phần mộ được mở là sự phối hợp chặt chẽ của nhiều tổ công tác. Khi tổ khai quật hoàn thành việc bóc tách, lực lượng chuyên môn sẽ xác định vị trí hài cốt, lựa chọn mẫu xương phù hợp phục vụ giám định ADN. Song hành với đó, tổ số hóa khẩn trương đối chiếu thông tin trên bia mộ, mã hóa hồ sơ, cập nhật tọa độ, chụp ảnh hiện trạng và đồng bộ dữ liệu lên hệ thống quản lý thông tin hài cốt liệt sĩ. Mỗi mẫu sinh phẩm sau khi thu nhận đều được gắn mã định danh, niêm phong và quản lý nghiêm ngặt trước khi chuyển đến cơ quan giám định.
Giữa nhịp độ khẩn trương ấy, áp lực lớn nhất không chỉ nằm ở tiến độ, mà còn ở yêu cầu phải tuyệt đối chính xác. Mỗi mẫu sinh phẩm phải bảo đảm khả năng truy xuất đầy đủ từ hiện trường, đến phòng xét nghiệm; mọi thông tin đều được kiểm tra, đối chiếu nhiều lần trước khi chuyển sang công đoạn tiếp theo. Chỉ một sai sót trong việc ghi chép, mã hóa, hay niêm phong, cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả giám định ADN và cơ hội xác định danh tính của một liệt sĩ sau hàng chục năm chờ đợi.
Thiếu tá Nguyễn Ngọc Hoàng, nhân viên quân y phường Vàng Danh, Tổ trưởng Tổ lấy mẫu số 4 (Ban Chỉ đạo 515 tỉnh) chia sẻ: Mỗi phần mộ sẽ có những đặc điểm khác nhau, nên không thể áp dụng một quy trình cứng nhắc. Đa số phần mộ đã được quy tập từ nhiều thập kỷ trước, nhiều thông tin không còn đầy đủ; hài cốt cũng chịu tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, nên việc lựa chọn mẫu sinh phẩm đạt yêu cầu trở nên hết sức phức tạp. Có trường hợp hài cốt đã phân hủy nhiều, chúng tôi phải rất kiên trì, tỉ mỉ mới lựa chọn được mẫu xương đủ điều kiện phục vụ giám định ADN. Dù công việc diễn ra ngoài trời, chịu ảnh hưởng của nắng nóng và mưa bất chợt, nhưng mọi người đều xác định đây là nhiệm vụ đặc biệt ý nghĩa nên không ai nề hà. Chúng tôi luôn nhắc nhau là phải tuyệt đối cẩn trọng trong từng thao tác. Bởi mỗi mẫu sinh phẩm không chỉ phục vụ công tác chuyên môn, mà còn gửi gắm hy vọng của thân nhân liệt sĩ sau hàng chục năm chờ đợi.
Chính tinh thần trách nhiệm ấy đã tạo nên sự phối hợp đồng bộ giữa Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, Bộ CHQS tỉnh, ngành Y tế, Sở Nội vụ, chính quyền địa phương và các tổ chức chính trị - xã hội. Tiến độ được tính bằng từng ngày, nhưng chất lượng luôn được đặt lên hàng đầu. Bởi hơn cả một nhiệm vụ chuyên môn, mỗi phần việc hoàn thành hôm nay đang góp thêm một bước tiến trên hành trình tìm lại tên cho những người lính đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Mỗi mẫu ADN là thêm một cơ hội gọi đúng tên liệt sĩ
Hành trình lấy mẫu ADN không khép lại khi công việc khai quật kết thúc, hay mẫu sinh phẩm được niêm phong, chuyển đến cơ quan giám định. Với những người thực hiện Chiến dịch 515, đó mới chỉ là điểm khởi đầu của một hành trình khác - hành trình tìm lại danh tính cho những người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Bởi phía sau mỗi mẫu ADN được thu nhận không chỉ là kết quả của một quy trình khoa học, mà còn gửi gắm hy vọng đưa một người lính trở về với tên tuổi của mình sau nhiều thập kỷ nằm lại trong những phần mộ chưa đủ thông tin.
Trên địa bàn Quảng Ninh hiện có 22 nghĩa trang liệt sĩ với hàng nghìn phần mộ. Dẫu công tác tìm kiếm, quy tập đã được triển khai qua nhiều giai đoạn, vẫn còn không ít ngôi mộ chỉ mang dòng chữ "Chưa xác định thông tin". Mỗi tấm bia vô danh là một cuộc đời đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường, là một phần lịch sử còn chưa trọn vẹn và cũng là nỗi day dứt kéo dài của biết bao gia đình. Hàng chục năm qua, có những người mẹ đã mang theo nỗi nhớ con đến cuối cuộc đời, có những người vợ lặng lẽ gìn giữ vài kỷ vật ít ỏi suốt mấy chục năm và cũng có những người con lớn lên chỉ biết về cha qua những bức ảnh đã bạc màu và lời kể của người thân.
Trong những ngày triển khai chiến dịch, tại nhiều nghĩa trang liệt sĩ trên địa bàn tỉnh không khó để bắt gặp hình ảnh thân nhân lặng lẽ đứng phía ngoài khu vực khai quật. Họ dõi theo từng công đoạn trong im lặng, không nhiều lời nói, cũng không có những biểu hiện cảm xúc ồn ào. Nhưng chính sự hiện diện ấy khiến mỗi cán bộ, chiến sĩ, nhân viên y tế và kỹ thuật viên càng thấu hiểu ý nghĩa của công việc mình đang thực hiện. Với họ, kết quả giám định ADN không chỉ là một kết luận khoa học, mà còn có thể khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài qua nhiều thế hệ của một gia đình.
Chính bởi ý nghĩa đặc biệt ấy, yêu cầu đặt ra đối với toàn bộ chiến dịch phải bảo đảm độ chính xác ở mức cao nhất. Mỗi mẫu sinh phẩm trước khi đưa vào giám định đều trải qua quy trình kiểm soát nghiêm ngặt, từ xác minh hồ sơ, xác định vị trí phần mộ, lựa chọn mẫu xương, niêm phong, đến quản lý và lưu trữ dữ liệu. Mọi thông tin đều được đối chiếu, kiểm tra nhiều lần, bảo đảm khả năng truy xuất xuyên suốt, nhằm hạn chế tối đa nguy cơ sai lệch trong quá trình giám định.
Hơn 6 thập kỷ kể từ ngày người chú ruột - liệt sĩ Phạm Đức Thịnh hy sinh (ngày 20/7/1963), gia đình ông Phạm Kính Luân, trú tại phường Cửa Ông vẫn chưa một lần có thể chắc chắn nơi người thân yên nghỉ. Tất cả những gì còn lại chỉ là tờ giấy báo tử, cùng thông tin phần mộ được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hải Hà. Theo thời gian, những manh mối dần mờ nhạt, còn nỗi mong ngóng thì chưa bao giờ nguôi ngoai.
Khi biết Nhà nước triển khai Chiến dịch "500 ngày đêm" lấy mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN, gia đình ông Luân như được thắp lên tia hy vọng sau nhiều năm chờ đợi. Ông Luân xúc động chia sẻ: Chúng tôi chỉ mong Đảng, Nhà nước và các cơ quan chức năng giúp xác định được danh tính của chú để gia đình có thể đón chú trở về, hoặc ít nhất biết chính xác nơi chú đang yên nghỉ. Bao năm qua, chúng tôi gần như không có thông tin nào ngoài tờ giấy báo tử. Giờ đây, chúng tôi chỉ biết gửi gắm niềm tin vào chiến dịch đầy ý nghĩa này và sự giúp đỡ của chính quyền, cơ quan quân sự địa phương.
Lời tâm sự ấy cũng là tiếng lòng của biết bao gia đình liệt sĩ trên khắp cả nước. Với họ, mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay không chỉ phục vụ công tác giám định ADN, mà còn mở ra cơ hội khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài hàng chục năm, để những người con đã ngã xuống có thể một lần nữa được gọi đúng tên và trở về trong vòng tay của gia đình.
Thực tiễn triển khai cho thấy, nhiều phần mộ đã được quy tập từ hàng chục năm trước, trong khi hồ sơ lưu trữ còn thiếu, hoặc chưa đầy đủ, nhiều dữ liệu đối chứng không còn. Trong bối cảnh đó, việc kết hợp giữa hồ sơ lịch sử, dữ liệu số hóa và công nghệ giám định ADN đang mở ra khả năng giải quyết những trường hợp tưởng chừng không còn cơ hội xác định danh tính. Để triển khai hiệu quả nhiệm vụ này, ngay từ đầu chiến dịch, Quảng Ninh đã xác định đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, huy động sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Trên cơ sở chỉ đạo của Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh xây dựng kế hoạch chi tiết đến từng địa phương, từng nghĩa trang và từng phần mộ; đồng thời phân công rõ trách nhiệm cho từng lực lượng tham gia, bảo đảm toàn bộ quy trình được triển khai thống nhất, chặt chẽ và đúng chuyên môn.
Sự chuẩn bị bài bản, cùng tinh thần trách nhiệm của các lực lượng đã mang lại những kết quả tích cực. Đại tá Nguyễn Đình Khiêm, Phó Chính uỷ Bộ CHQS tỉnh, Phó trưởng Ban Chỉ đạo 515 tỉnh, cho biết: Đến ngày 1/7, toàn tỉnh có 10/15 địa phương hoàn thành công tác lấy mẫu hài cốt liệt sĩ chưa xác định được thông tin để phục vụ giám định ADN. Từ đầu chiến dịch đến nay, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức lấy mẫu hài cốt tại 607/803 phần mộ liệt sĩ, đạt 75,6% kế hoạch. Qua quá trình khai quật, lấy mẫu theo đúng quy trình chuyên môn, các lực lượng đã thu được 556 mẫu hài cốt, đạt 91,6% so với số phần mộ đã thực hiện lấy mẫu. Ban Chỉ đạo 515 tỉnh tiếp tục chỉ đạo các địa phương tập trung nhân lực, tận dụng tối đa thời gian thuận lợi để hoàn thành việc khai quật, lấy mẫu hài cốt liệt sĩ, phấn đấu hoàn thành trước 27/7/2026.
Chặng đường phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm. Giám định, đối chiếu ADN là quá trình đòi hỏi sự chính xác, kiên trì và thời gian, có những trường hợp phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm mới có thể đi đến kết quả cuối cùng. Mỗi mẫu sinh phẩm được thu nhận hôm nay đều mở thêm một cơ hội xác định danh tính, đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với tên tuổi của mình.
Chiến dịch 515 không chỉ là nhiệm vụ hoàn thành trong một mốc thời gian nhất định, mà còn là hành trình tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" bằng khoa học công nghệ và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị. Mỗi kết quả giám định thành công giúp thêm một người lính được gọi đúng tên, thêm một gia đình vơi đi nỗi mong ngóng, đồng thời góp phần viết tiếp câu chuyện tri ân bằng những việc làm cụ thể, thiết thực của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
