Nghiên cứu khu hệ sinh vật ở Vịnh Hạ Long và cùng phụ cận đã được các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài tiến hành rất sớm. Từ thời vua Tự Đức, An Toàn hầu Trịnh Hoài Đức - một công thần của triều Nguyễn, đồng thời là một nhà thơ, nhà văn và là một sử gia nổi tiếng của Việt Nam trong thế kỷ 18, khi biên soạn tập Đại Nam nhất thống chí (1864-1875) có nêu lên một số loài sinh vật sống ở nước và trên cạn vùng Đông Bắc nước ta, trong đó có Vịnh Hạ Long và Quảng Yên. Đây có thể coi như bước khởi đầu cho việc nghiên cứu khoa học ở Vịnh Hạ Long sau này.
Theo TS Nguyễn Khắc Hường (Viện Hải dương học Nha Trang), những tài liệu ghi chép và công bố có tính chất khoa học về Vịnh Hạ Long do các nhà khoa học phương Tây thực hiện phải cho mãi đến gần cuối thế kỷ 19 mới xuất hiện. Trong đó, đáng chú ý là tài liệu “Nhìn chung về lịch sử tự nhiên Bắc Bộ” do một người Pháp là Brousmiche viết năm 1887 giới thiệu nhiều loài sinh vật ở Bắc Bộ, trong đó có Hạ Long.
Năm 1905, TS J. Pellegrin - nhà nghiên cứu về ngư học của Sở Hải dương học nghề cá Đông Dương (tiền thân của Viện Hải dương học Nha Trang ngày nay) khi khảo sát Vịnh Hạ Long phát hiện được nhiều loài cá lạ, ông đã đưa vào danh mục cá Đông Dương. Một thời gian sau, một đồng nghiệp của TS J. Pellegrin là nhà điểu học J.Delacour cũng đến Vịnh Hạ Long để nghiên cứu chim biển. Ông đã sưu tầm được nhiều vật mẫu về chim ở Vịnh Hạ Long và năm 1925 đã công bố tập sách về chim biển ở các quần đảo của Việt Nam. Năm 1927, một người Pháp khác là R.Bourret cho xuất bản tập sách “Inventaire Général de l’Indochine la faune de l’Indochine. Vertébrés”, trong đó tập hợp một số tư liệu về động vật có xương sống ở Đông Dương, có nhiều loài tìm thấy ở vùng Vịnh Hạ Long ngày nay. Ngoài ra, còn phải kể đến các công bố của các nhà khoa học Delacour và Lowe, F.R.Wulsin trên các tạp chí khoa học mô tả về loài cỏ biển ở Hà Cối và nhiều loài thực vật ở Vịnh Hạ Long trong giai đoạn 1939-1940.
Hoà bình lập lại, từ năm 1956, Uỷ ban KH-KT Nhà nước, Tổng cục Lâm nghiệp, Tổng cục Thuỷ sản và Đại học Tổng hợp Hà Nội đã tiến hành nhiều cuộc khảo sát về thành phần loài và tình hình nguồn lợi ở vùng biển Quảng Ninh - Hải Phòng. Viện Nghiên cứu biển Hải Phòng thuộc Uỷ ban KH-KT Nhà nước đã hợp tác với Trung Quốc điều tra về điều kiện tự nhiên và nguồn lợi cá đáy tại Vịnh Bắc Bộ ở từ 20m nước sâu trở ra trong vùng biển ven bờ Quảng Ninh - Hải Phòng, đã tiến hành khảo sát nguồn lợi sinh vật như rong, động vật đáy và cá biển vào những năm 1960-1970.
Những năm gần đây, đặc biệt là sau khi Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên thế giới (1994), các nghiên cứu khoa học về Vịnh Hạ Long được sự quan tâm nhiều hơn. Phân viện Hải Dương học tại Hải Phòng và Viện nghiên cứu hải sản Hải Phòng đã tổ chức nhiều chuyến khảo sát vùng biển Hạ Long - Cát Bà. Đã có nhiều kết quả nghiên cứu khoa học được công bố, như nghiên cứu về nguồn lợi đặc sản Hạ Long - Cát Bà, nguồn lợi cỏ biển, rạn san hô và quần xã sinh vật ở Vịnh Hạ Long, các loài thân mềm chân bụng ở rạn san hô Quảng Ninh, đa dạng sinh học biển Vịnh Hạ Long, mối quan hệ giữa cảnh quan thiên nhiên với đa dạng sinh học ở Quảng Ninh, thực vật phù du và động vật phù du vùng biển Cát Bà - Hạ Long, động vật hai mảnh vỏ sống trong rạn san hô ở vùng Vịnh Hạ Long, đa dạng sinh học cá Vịnh Hạ Long... Các kết quả nghiên cứu khoa học trên đã, đang là những cơ sở dữ liệu hết sức quan trọng để tỉnh, các bộ, ngành Trung ương xây dựng các quy hoạch, kế hoạch chiến lược về quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị di sản - kỳ quan thế giới Vịnh Hạ Long cả về trước mắt và lâu dài.
Đại Dương
