Đền Xã Tắc là một trong những di tích lịch sử vào loại lâu đời nhất ở TP Móng Cái. Khu đền đã được UBND tỉnh xếp hạng Di tích lịch sử từ năm 2005. Nằm ở vị trí quan trọng bên bờ sông Ka Long, nơi địa đầu Tổ quốc, đền Xã Tắc như một “cột mốc” văn hóa vững bền khẳng định chủ quyền lãnh thổ quốc gia, khắc ghi dấu ấn lịch sử nơi ông cha ta thời trước trấn yên bờ cõi và khẳng định nét đặc trưng trong sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng của nhân dân Việt Nam tại vùng biên cương của Tổ quốc.
Theo 3 văn bia cổ còn lưu lại tại ngôi đền, các nhà nghiên cứu của Viện Hán Nôm Việt Nam xác định đền Xã Tắc được xây dựng từ khoảng cuối thế kỷ thứ 13, đầu thế kỷ thứ 14, dưới thời nhà Trần. Hiện đền thờ Tam Thánh là Xã Tắc Đại vương, vốn là thành hoàng Châu Móng Cái xưa; Cao Sơn Đại vương, thần chủ về văn hoá nước Đại Việt; Hưng Nhượng Đại vương Trần Quốc Tảng, anh hùng dân tộc triều đại nhà Trần. Ở tiền đường của đền có bức hoành phi “Thượng đẳng tối linh thần”, và câu đối: “Công tại Trần triều danh tại sử/Sinh vi tướng quốc hoá vi thần”. (Nghĩa là: Công lao nhà Trần nổi danh thơm xứ sở, sống là tướng quốc, chết hoá là thần).
Đền Xã Tắc, hiểu theo nghĩa hẹp là đền thần Đất, thần Nông, theo nghĩa rộng, là giang sơn, đất nước. Trước kia đền có tên gọi là “Đàn miếu Xã Tắc Đại vương”. Đền nằm bên ngã ba sông Ka Long, TP Móng Cái. Với vị trí trọng yếu trên mảnh đất biên giới địa đầu Tổ quốc, ý nghĩa của ngôi đền vượt ra khỏi phạm vi thờ thần của một làng, hay một vùng mà trở thành nơi thờ thần của non sông.
Trải qua thời gian dài, đền được trùng tu nhiều lần, lần trùng tu lớn nhất vào năm Kỷ Mão, 1879, do ông Phủ Chánh đường phủ Hải Ninh họ Bùi và các tín thí giúp công giúp của. Năm 1960, trong dịp về thăm tỉnh Hải Ninh, Bác Hồ đã đến thăm đền và chia quà cho các cháu thiếu nhi. Bác chụp ảnh với bà con sống ở khu vực này dưới gốc cây gạo trong đền.
Khoảng giữa thế kỷ XX, đền gần như bị bỏ hoang, với sự tàn phá do chiến tranh. Đền cũ bị phá huỷ, chỉ còn lại một số tấm bia đá và tường móng, do vậy nội dung thờ cúng ở đền cũng bị thay đổi nhiều, các sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng không được duy trì thường xuyên. Năm 1989, quan hệ hai nước Việt - Trung được lập lại, cửa khẩu biên giới hai nước được thông thương, một số người dân buôn bán ở TP Móng Cái thường xuyên đến đền cầu lộc. Đã đóng góp công đức tu sửa lại đền (đền được phục dựng trên nền đất cũ nhưng chỉ với quy mô nhỏ). Năm 1992, gia đình bà Nguyễn Thị Hoa ở xã Ninh Dương (nay là phường Ninh Dương), đến đây tu sửa và làm nhà ở hẳn trong khu vực đền.
Với giá trị lịch sử, văn hoá, tâm linh đặc biệt, cuối năm 2009, UBND tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 1242/QĐ-UBND phê duyệt dự án xây dựng trùng tu, tôn tạo đền Xã Tắc với mục tiêu: Bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hoá của khu di tích, đồng thời tạo cảnh quan khu vực, hình thành điểm du lịch gắn liền với phát triển kinh tế - xã hội của TP Móng Cái. Công trình đền Xã Tắc mới được xây dựng trên diện tích đất rộng hơn 20.000m2, bao gồm khu đền chính được xây dựng phục hồi trên nền đền cũ có tổng diện tích là 308m2, gồm: Cổng nghi môn ngoại, cổng nghi môn nội, nhà Tả vu, Hữu vu; lầu chuông, lầu trống; bình phong bằng đá, miếu thờ thần linh và một số công trình khác. Các hạng mục vẫn đang trong quá trình xây dựng, dự kiến đến năm 2015 sẽ hoàn thiện.
Hàng năm, ngoài những ngày cúng rằm, mùng một hàng tháng và những ngày các gia đình có việc trọng đại, ở đền Xã Tắc còn diễn ra 5 ngày lễ chính, đó là các ngày mười sáu tháng giêng, mồng hai tháng năm, mười sáu tháng tám, mười sáu tháng chạp, mười tám tháng chạp. Đây là những ngày lễ cầu an cho nhân dân trong vùng, cầu cho cây trồng, vật nuôi tươi tốt, mùa màng bội thu.
Đến thăm đền Xã Tắc, du khách có thể đi theo hai đường. Theo đường bộ, du khách xuất phát từ TP Hạ Long, đi dọc theo quốc lộ 18A về phía Đông Bắc, cách trung tâm TP Móng Cái 1,5km là đến di tích. Còn theo đường thuỷ, du khách đi từ bến tàu thuỷ Bãi Cháy qua Vịnh Hạ Long và Bãi Tử Long đến Mũi Ngọc (TP Móng Cái). Từ đây đi xe ô tô về trung tâm TP Móng Cái khoảng 15km, qua cầu Ka Long, tới khu công viên giải trí, vui c Tường Vi hơi Hồng Vận Móng Cái, rẽ phải khoảng 350m là đến điểm di tích.
Tường Vi
