Xuân Nhâm Thìn này là tròn 50 năm diễn ra hai sự kiện quan trọng đối với di sản - kỳ quan thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long: Ngày 22-1-1962, Bác Hồ cùng Anh hùng phi công vũ trụ Liên Xô Giec-man Titop tới tham quan Vịnh Hạ Long và Người đã đặt tên cho một hòn đảo là đảo Titop. Hơn 3 tháng sau đó, ngày 28-4-1962, trong đợt xếp hạng di tích cấp quốc gia đầu tiên của Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, Vịnh Hạ Long đã được đặc cách xếp hạng cấp quốc gia bởi những giá trị đặc biệt của nó về cảnh quan thiên nhiên và lịch sử, văn hoá.
Tháng 8-1961 - Sau 4 tháng ngày Iuri Gagarin lần đầu tiên bay vào vũ trụ (4-1961), đến lượt một phi công vũ trụ Liên Xô là G.Titop đã lái con tàu “Phương Đông 2” bay 700.000km quanh quả đất hơn 17 vòng. Nhân thắng lợi đó, tháng 1-1962 Chủ tịch Hồ Chí Minh đã mời G.Titop sang thăm Việt Nam và trong dịp này Người đã thay mặt Đảng, Chính phủ và Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà trao tặng Titop Huân chương “Anh hùng Lao động”, tại buổi chiêu đãi trọng thể G.Titop, tối 21-1-1962 tại Phủ Chủ tịch.
Chuyến tham quan Vịnh Hạ Long của Chủ tịch Hồ Chí Minh và G.Titop diễn ra vào chiều ngày thứ hai 22-1-1962, tức 17 tháng Chạp, chuẩn bị đến Tết Nguyên đán Nhâm Dần. Theo các tư liệu ghi chép và lời kể của các nhân chứng, thì hôm đó là một ngày đông đẹp trời nhưng khá lạnh. G.Titop mỉm cười rất thích thú. Bác Hồ cũng rất vui...
Cũng theo lời kể các nhân chứng, hôm ấy Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng G.Titop đã dừng chân trên một hòn đảo có doi cát vàng. Đảo này ngư dân gọi là đảo Cát Nàng (có tư liệu nói thời Pháp gọi là đảo Hồng Thập Tự). Người đã quay sang hỏi một lãnh đạo địa phương (có tư liệu ghi hỏi chiến sĩ hải quân) rằng đảo này tên là gì và Người đã bảo rằng từ nay hãy gọi tên là đảo Titop để ghi nhớ sự kiện một phi công vũ trụ Liên Xô đến thăm Hạ Long và biểu thị tình hữu nghị hai nước Việt - Xô.
Một tư liệu quý lưu lại sự kiện này đó là cuốn họa báo, phụ trương của Báo Quân đội nhân dân xuất bản tháng 3-1962 (hiện được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh). Cuốn họa báo đã dành hẳn một trang để đăng những bức ảnh về chuyến thăm của Titop đến Vịnh Hạ Long. Lớn nhất là bức ảnh Titop tươi cười cầm bó hoa của nhân dân Vùng mỏ tặng ông, dưới bức ảnh là những dòng cảm tưởng đầy xúc động. Ở giữa trang là bức ảnh Titop đang cầm lái tàu Hải Lâm, bên phải ông là Bác Hồ. Hai bức ảnh nhỏ khác, một chụp cảnh Titop đang chèo chiếc thuyền nhỏ trên vịnh, một chụp cảnh Titop đang ngồi trên mũi tàu, tươi cười, bên trên trích nguyên văn lời nhận xét của ông: “Cơ-ri-mê đã đẹp, nhưng Hạ Long của Việt Nam còn đẹp hơn nhiều’’.
Trên Báo Bạn đường số ra ngày 20-1-2008 có đăng bài “Bác Hồ với Ghec-man Titop” của tác giả Nguyễn Gia Nùng ghi lại lời kể của ông Sĩ Bính, nguyên Trưởng phòng Ngoại vụ Quảng Ninh là người tháp tùng Bác chuyến đi đó. Ông Bính kể rằng trong chuyến tham quan Vịnh Hạ Long hôm đó, Bác mặc bộ quần áo dạ đen, đi giày da đen rất đẹp. Bác nói chuyện với anh hùng Titop và các khách quý Liên Xô bằng tiếng Nga nhưng thỉnh thoảng Bác vẫn tranh thủ hỏi chuyện thêm với cán bộ, chiến sĩ về điều kiện ăn ở, sinh hoạt, luyện tập và cả hoàn cảnh gia đình của mỗi người. Bác vào buồng lái thăm hỏi thuỷ thủ, tặng mỗi người một điếu thuốc lá.
Bữa trưa hôm đó được nấu và ăn ngay trên tàu, có mấy món ăn chế biến từ cá, đồng bào mới đem tặng. Anh Mười Tuân, một cán bộ miền Nam tập kết, từng làm đầu bếp lâu năm, đã từng nấu ăn cho một số cán bộ cao cấp của Đảng và Nhà nước ta ở nước ngoài, khi ấy đang là Phó Chủ nhiệm Ban Giao tế của tỉnh, trực tiếp chỉ đạo việc nấu nướng. Bữa ấy, Bác rất vui, vừa ăn Bác vừa hướng dẫn G.Titop ăn từng loại cá như thế nào. Bác nói vui với G.Titop: “Chú bay lên vũ trụ làm gì có được ăn cá tươi như thế này. Lại là cá của Vịnh Hạ Long của Việt Nam nên chú phải ăn nhiều hơn ngày thường mới được”.
Có ý kiến cho rằng đảo Titop cũng sẽ giống như trăm hòn đảo khác của Vịnh Hạ Long nếu không có một sự kiện lịch sử ấy. Ngày nay, đảo Titop là một trong những biểu tượng cho tình hữu nghị Việt - Nga ở Vùng mỏ.
Tổng Cục trưởng Tổng cục Du lịch Nguyễn Văn Tuấn, nguyên Trưởng ban Quản lý Vịnh Hạ Long có kể lại trên báo Tuổi Trẻ rằng mùa hè năm 1999, G.Titop đã trở lại thăm Vịnh Hạ Long. Đó là một chuyến đi không ồn ào. Ông cho biết sẽ cố gắng thu xếp thời gian để đưa gia đình sang thăm Vịnh Hạ Long một dịp gần nhất nhưng năm 2001, chưa kịp thực hiện chuyến đi thì Titop đã mất vì bạo bệnh. Mùa hè năm 2006, phu nhân của G.Titop đã sang thăm Việt Nam, bà đã đến Vịnh Hạ Long, thăm hòn đảo được đặt tên chồng mình.
Liên quan đến tàu Hải Lâm - con tàu do Chủ tịch Trung Quốc Mao Trạch Đông tặng Bác năm 1960, trên Tạp chí Hồn Việt số ra ngày 17-1-2001, nhà văn Đoàn Minh Tuấn (TP Hồ Chí Minh) có kể lại rằng, mùa xuân 1971, ông mới từ chiến trường đường số 9 ra. Biết ông có quen với anh em hải quân, nhà văn Nguyễn Tuân nổi hứng giao cho ông liên hệ một chuyến đi tới các đảo trên Vịnh Bắc Bộ. Vì lúc ấy bờ biển nước ta, các cảng đều bị giặc Mỹ phong toả bằng thuỷ lôi, nếu không đi với bộ đội hải quân thì không có cách gì đi được. Sau khi liên hệ, bộ đội hải quân ở cảng Vạn Hoa (Vân Đồn) đã đồng ý cho một tàu đưa đoàn nghệ sĩ thăm đảo. Ngoài người liên hệ là nhà văn Đoàn Minh Tuấn, đoàn có các nhà văn Nguyễn Tuân, Đoàn Giỏi, Nguyễn Văn Bổng, nhà điêu khắc Diệp Minh Châu... Những cán bộ, chiến sĩ cùng đi cho biết, chiếc tàu này rồi sẽ đưa vào bến lưu niệm, vì đây là chiếc tàu được Bác Hồ cùng G.Titop sử dụng tham quan Vịnh Hạ Long năm 1962. Chiến tranh kết thúc, không rõ số phận con tàu Hải Lâm đó ra sao, nó được đổi tên và phiên vào đơn vị nào hay được lưu giữ trong bảo tàng...
Sau chuyến thăm lịch sử của Bác Hồ và G.Titop không lâu, trong đợt xếp hạng di tích cấp quốc gia đầu tiên, Vịnh Hạ Long đã được Bộ Văn hoá (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) xếp hạng đặc cách (tức là xếp hạng trước, hoàn chỉnh hồ sơ sau) là di tích danh thắng theo Quyết định số 313-VH/VP ngày 28-4-1962. Đây có thể coi là danh hiệu có tính pháp lý đầu tiên của Vịnh Hạ Long. Những năm sau đó, Vịnh Hạ Long đã lần lượt được tôn vinh các danh hiệu “ngoại hạng”: Năm 1994, vùng lõi của Vịnh Hạ Long được UNESCO công nhận là di sản thế giới về giá trị thẩm mỹ và công nhận lần 2 về giá trị địa chất, địa mạo năm 2000. Năm 2003, Vịnh Hạ Long được CLB các vịnh đẹp nhất thế giới công nhận là 1 trong 29 vịnh đẹp nhất thế giới. Tháng 9-2009, Vịnh Hạ Long là 1 trong 10 di tích danh thắng trên cả nước được xếp hạng di tích cấp quốc gia đặc biệt (đợt 1) theo quyết định số 1272/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Mới đây nhất, ngày 11-11-2011, Vịnh Hạ Long đã lọt vào danh sách 7 kỳ quan thiên nhiên thế giới.
Trần Minh
