1936 – "Ngọn lửa" từ Vùng mỏ

Cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ tháng 11/1936 giành thắng lợi vẻ vang là một trong những sự kiện lịch sử tiêu biểu nhất của phong trào cách mạng Việt Nam nói chung, của giai cấp công nhân Việt Nam nói riêng trong thời kỳ đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ do Đảng ta lãnh đạo (1936 - 1939). Tầm vóc, ý nghĩa và ảnh hưởng của thắng lợi từ Cuộc Tổng bãi công này là rất to lớn và sâu sắc, làm phong phú thêm truyền thống cách mạng của giai cấp công nhân, đồng thời cũng là niềm tự hào của Đảng bộ và nhân dân các dân tộc thành phố Quảng Ninh.

Những ký ức được trao truyền

Cuộc Tổng bãi công ở Vùng mỏ năm 1936 đã đi qua 90 năm. Trong hành trình tìm lại những câu chuyện về cuộc Tổng bãi công, tôi may mắn được giới thiệu tìm đến ông Hoàng Tuấn Dương, nguyên Trưởng Ban Tuyên giáo Đảng uỷ Than Quảng Ninh, năm nay cũng đã 87 tuổi. Nhiều năm trước, ông từng dành không ít thời gian đi tìm, gặp gỡ những người đã sống qua những ngày tháng đặc biệt ấy.

Trong cuộc trò chuyện, ông Dương nhớ lại, khoảng 30 năm trước, ông tập hợp được 47 cụ, là những nhân chứng của cuộc tổng bãi công năm 1936 như các cụ: Phạm Ngọc Hóa, Ngô Hữu Tình, Nguyễn Đình Lương, Phạm Văn Khang, Nguyễn Văn Tý, Phạm Thị Mộc, Lê Văn Dần, Nguyễn Văn Ban, Hà Quang Ý, Phạm Văn Thịnh, Nguyễn Văn Xuân, Phạm Thị Thất… Khi ấy, những câu chuyện về Vùng mỏ của 90 năm trước vẫn còn được kể bằng giọng nói của những người đã trực tiếp chứng kiến.

“Được gặp các cụ, được nghe chính những người từng sống trong những ngày tháng ấy kể lại, tôi thực sự rất vui. Ngày ấy, các cụ kể nhiều lắm. Mỗi người nhớ một chuyện, một đoạn. Bây giờ thì các cụ đều đã đi cả rồi. Tôi chỉ còn nhớ những chuyện các cụ kể lại, rồi ghi chép được những gì còn nhớ. Có những chuyện nghe tưởng như rất xa, nhưng mỗi lần nhắc lại, tôi vẫn hình dung được không khí của Vùng mỏ ngày ấy”- ông Dương xúc động nói.

Ông Dương kể: Qua lời của các cụ, Tổng bãi công năm 1936 hiện lên rất sống động, hào hùng và đầy khí thế cách mạng. Đêm 12, rạng sáng 13/11/1936, cuộc bãi công của công nhân mỏ Cẩm Phả bùng nổ, mở đầu cho cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ trong toàn Khu mỏ. Trước đó, truyền đơn kêu gọi nghỉ việc đã được phát đi. Sáng 13/11, những tờ truyền đơn, áp phích kêu gọi đấu tranh tiếp tục xuất hiện tại các ngã ba, ngã tư, lối lên tầng lò. Chỉ trong thời gian ngắn, phong trào đã lan rộng, nhiều cơ sở sản xuất ở Cẩm Phả đồng loạt ngừng hoạt động.

Ngày 14/11, chính quyền thực dân đưa lính lê dương từ Quảng Yên, Hải Phòng về đàn áp. Nhưng trước sức ép ấy, công nhân vẫn giữ vững đội ngũ với khẩu hiệu “Kỷ luật và Đồng tâm, chúng ta nhất định thắng!”. Khoảng 1 vạn công nhân Cẩm Phả tham gia bãi công. Sau nhiều ngày đấu tranh, đến chiều 20/11, chủ mỏ buộc phải chấp thuận những yêu sách quan trọng của công nhân.

Tin cuộc bãi công của công nhân Cẩm Phả thắng lợi nhanh chóng lan tới Hòn Gai. Công nhân Hà Lầm, Hà Tu, nhà sàng Ba Đèo, các xưởng than luyện... lần lượt dừng việc, tập trung về khu vực sân vận động gần chùa Long Tiên để đưa ra những yêu sách với chủ mỏ.

“Các cụ kể lúc ấy công nhân đông lắm. Người từ các mỏ kéo về, người từ các nhà máy đi ra. Hàng loạt xe chở than cũng được trưng dụng để đưa công nhân đến các mỏ Hà Tu, Hà Lầm và Nhà máy điện Cọc 5 tham gia đấu tranh. Tôi nhớ cụ Phạm Ngọc Hóa, khi ấy là công nhân tiện ở cơ sở cơ khí Hòn Gai, kể rằng lúc đó cụ chưa đầy 30 tuổi. Khi được tổ chức thông báo chuẩn bị đình công, cụ tham gia ngay. Cụ bảo, đông lắm, quyết liệt lắm. Bị ức hiếp, bóc lột đến tận xương tận tủy, còn gì để mất đâu mà không đấu tranh, đòi quyền sống” - ông Dương bồi hồi nói.

Theo những hồi ức được ông Dương ghi lại, lúc bấy giờ tụi chủ mỏ, cai ký hoảng quá, sợ công nhân bạo động đập phá máy móc, giết người nên bỏ chạy hết và vội vàng gọi điện cho trại lính Pháp ở Bãi Cháy cầu cứu. Một lúc sau, có hai xe chở đầy lính lê dương sang bố trí đứng gác quanh nhà máy, bảo vệ chặt chẽ. Lính Pháp lăm le súng ống nhưng không làm cho công nhân mỏ run sợ một chút nào bởi khí thế đấu tranh lúc đó đang trào dâng như thuỷ triều lên.

Bọn lính chỉ dám bắn súng chỉ thiên đe doạ. Công nhân lao vào ào ào như vũ bão. Công nhân hò hét hô lớn đòi bọn chủ bồi thường cho người gẫy tay, đả đảo đàn áp khủng bố. Bọn Pháp buộc phải mở cửa các mỏ Hà Tu, Hà Lầm và Nhà máy điện Cột 5 để công nhân ùa ra xuống đường đấu tranh. Ngày 23/11/1936, toàn bộ hoạt động sản xuất than của Pháp ở khu vực Hòn Gai tê liệt.

Dưới làn sóng của phong trào đình công ở Hòn Gai, ngày 24 và 25/11, công nhân nhà sàng và cảng Cửa Ông, mỏ than Kế Bào, Cái Đá, Đồng Đăng cũng đồng loạt bãi công, nghỉ việc, làm cho hoạt động sản xuất than tê liệt ở một vùng rộng lớn buộc chủ mỏ phải nhượng bộ những yêu sách của công nhân. Chiều 27/11, công nhân khu vực Hòn Gai tập trung tại sân bóng đá biến thành cuộc biểu tình, biểu dương lực lượng. Chiều 28/11, chủ mỏ Hòn Gai đã phải ra thông báo chấp nhận yêu sách của công nhân. Trước tình hình đó, chủ mỏ Uông Bí, Vàng Danh, Mạo Khê đã vội vàng tăng lương đồng loạt 10% cho tất cả công nhân.

90 năm đã đi qua, những người trực tiếp tham gia cuộc Tổng bãi công năm 1936 đã không còn, nhưng câu chuyện về họ vẫn được lưu giữ. Từ lời kể của những nhân chứng mà ông Hoàng Tuấn Dương từng gặp và những tư liệu còn lại, Vùng mỏ năm 1936 hiện lên với một ngọn lửa của ý chí, kỷ luật và đồng tâm. Ngọn lửa ấy đã được trao truyền qua các thế hệ, trở thành một phần trong truyền thống và sức mạnh của Vùng mỏ hôm nay.

Dấu son của phong trào công nhân Việt Nam

Sau 17 ngày đêm (từ 12- 28/11), với tinh thần đấu tranh bền bỉ, liên tục và quyết liệt, cuộc Tổng bãi công của hơn 3 vạn thợ mỏ diễn ra trên phạm vi rộng của vùng Mỏ đã giành được thắng lợi. Thắng lợi ấy có tiếng vang và để lại những bài học sâu sắc, khẳng định đường lối lãnh đạo cách mạng đúng đắn của Đảng, thể hiện sức mạnh của giai cấp công nhân, nêu tấm gương sáng ngời về tinh thần bất khuất, ý thức kỷ luật và đồng tâm cho muôn đời sau. Đây là niềm tự hào của các thế hệ thợ mỏ, là chiến công chói lọi tô thắm và làm rạng rỡ thêm truyền thống vẻ vang của phong trào công nhân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Theo Thượng tá, TS Trần Hữu Huy, Viện Chiến lược và Lịch sử Quốc phòng Việt Nam, Tổng bãi công của công nhân Vùng mỏ năm 1936 là một sự kiện tiêu biểu của phong trào công nhân trong cao trào đấu tranh 1936 - 1939, có ý nghĩa quan trọng đối với sự phát triển của phong trào cách mạng Việt Nam nói chung và sự trưởng thành của giai cấp công nhân Việt Nam nói riêng.

Trước hết đây là cuộc đấu tranh có quy mô lớn, thu hút đông công nhân Vùng mỏ tham gia, với những yêu sách gắn trực tiếp với đời sống và quyền lợi của người lao động. Quy mô và quá trình lan rộng của cuộc đấu tranh cho thấy công nhân Vùng mỏ đã có bước tiến về khả năng tập hợp lực lượng, thống nhất yêu sách và phối hợp hành động trên phạm vi rộng. Thắng lợi của cuộc Tổng bãi công không chỉ có ý nghĩa trực tiếp đối với quyền lợi của công nhân, mà còn tạo tiếng vang trong phong trào đấu tranh đòi các quyền dân sinh, dân chủ; đồng thời để lại những kinh nghiệm quan trọng về tổ chức lực lượng, phương pháp đấu tranh và xây dựng phong trào.

Nhìn rộng hơn, Tổng bãi công năm 1936 thể hiện sự tiến bộ của công nhân về ý thức tổ chức, tinh thần đoàn kết và năng lực đấu tranh tập thể. Công nhân không chỉ đấu tranh vì những quyền lợi kinh tế, thiết thân trước mắt, mà còn biết thống nhất yêu sách, tổ chức lực lượng, giữ vững kỷ luật và phối hợp hành động trên quy mô lớn. Qua thực tiễn đấu tranh, ý thức giai cấp, bản lĩnh và năng lực tổ chức của công nhân từng bước được nâng lên. Đây là cơ sở quan trọng để giai cấp công nhân tiếp tục phát huy vai trò trong phong trào cách mạng Việt Nam.

“Tổng bãi công của công nhân Vùng mỏ năm 1936 vừa phản ánh sự trưởng thành của phong trào công nhân, vừa góp phần vào quá trình phát triển chung của phong trào cách mạng Việt Nam. Đồng thời, những kinh nghiệm và phẩm chất được tôi luyện qua cuộc đấu tranh đã góp phần hình thành, củng cố những giá trị truyền thống lâu dài của người thợ mỏ, tiêu biểu là tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” - Thượng tá, TS Trần Hữu Huy khẳng định.

Sau cuộc Tổng bãi công năm 1936, công nhân Vùng mỏ tiếp tục trưởng thành qua những chặng đường đầy thử thách. Trong Cách mạng Tháng Tám, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, trong những năm khôi phục sản xuất, xây dựng miền Bắc và chống chiến tranh phá hoại, truyền thống của người thợ mỏ tiếp tục được phát huy trong những hoàn cảnh lịch sử mới.

Gần 9 thập niên đã đi qua kể từ cuộc Tổng bãi công năm 1936, Vùng mỏ hôm nay đã có những đổi thay, trở thành địa bàn công nghiệp, dịch vụ năng động. Những hầm lò, nhà máy, khu dân cư và nhịp sống hôm nay đã mang một diện mạo khác. Nhưng lịch sử vẫn hiện diện trong những giá trị mà các thế hệ đi trước để lại và được tiếp nối qua từng thế hệ người Quảng Ninh hôm nay. Đó là sức mạnh, là giá trị của tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm”. Từ thắng lợi của cuộc Tổng bãi công năm 1936, những giá trị ấy đã trở thành một phần ký ức của Vùng mỏ; là hành trang tinh thần để các thế hệ hôm nay tiếp tục viết tiếp câu chuyện về một vùng đất giàu truyền thống cách mạng.