Quảng Ninh - mảnh đất địa linh nhân kiệt, không chỉ ghi dấu những trang sử hào hùng của dân tộc mà còn là nơi lưu giữ kho tàng di sản văn hóa đa dạng, phong phú và đậm đà bản sắc. Đó không chỉ là tài sản vô giá mà còn là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của tỉnh và đất nước. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và đô thị hóa mạnh mẽ, việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa càng trở thành một nhiệm vụ quan trọng, cấp bách.
“Sức mạnh mềm” của Quảng Ninh
Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.
Quảng Ninh là một vùng đất giàu trầm tích và sở hữu văn hoá đa dạng, phong phú, giàu bản sắc, là nơi có sự giao thoa, hội tụ, thống nhất trong đa dạng của nền văn minh sông Hồng; văn hóa biển; văn hóa công nhân mỏ; văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc; văn hóa Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử. Quảng Ninh cũng là một trong những địa phương hiếm hoi của cả nước hội tụ hệ thống di sản phong phú và độc đáo bậc nhất, với 2 di sản thế giới: Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và Di sản văn hóa thế giới Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc (trong đó có 5 điểm, cụm di tích trên địa bàn Quảng Ninh).
Đến nay, Quảng Ninh có 641 di tích, trong đó có 2 di sản thế giới, 8 di tích quốc gia đặc biệt, 56 di tích quốc gia, 101 di tích cấp tỉnh cùng 362 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể nằm trong danh mục của thế giới, quốc gia. Quảng Ninh còn là vùng đất hội tụ, giao thoa văn hóa của 42 dân tộc anh em làm nên bức tranh văn hóa đa sắc màu, từ lễ cấp sắc của người Dao, hát Then đàn tính của người Tày, đến lễ hội Soóng cọ, lễ cầu mùa của người Sán Chỉ…
Kho di sản văn hóa giàu có này không những tạo nên sự đa dạng, phong phú và bản sắc của nền văn hóa Quảng Ninh trong bối cảnh hội nhập quốc tế, mà còn là nhân tố, nguồn lực quan trọng cho sự phát triển KT-XH của tỉnh và đất nước. Trên phương diện KT-XH, nhiều di sản văn hóa đã trở thành sản phẩm văn hóa du lịch hoàn chỉnh, vừa là động lực, vừa là mục tiêu cho sự phát triển du lịch. Đây chính là những vốn quý góp phần định vị thương hiệu quốc gia, dân tộc trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.
Nỗ lực bảo tồn
Những năm qua, xuyên suốt quá trình hoạch định và triển khai các quyết sách phát triển, tỉnh Quảng Ninh luôn kiên định chủ trương chuyển hóa lợi thế về điều kiện tự nhiên, địa hình, khí hậu, tài nguyên nhân văn và bản sắc văn hóa đặc sắc thành những nguồn lực thiết thực phục vụ phát triển KT-XH. Định hướng “biến di sản thành tài sản” đã góp phần tạo động lực mạnh mẽ để thu hẹp khoảng cách phát triển giữa miền xuôi và miền ngược, đồng thời khơi dậy sâu sắc lòng tự hào, ý thức cội nguồn, tăng cường đoàn kết, gắn bó giữa các dân tộc trên địa bàn toàn tỉnh.
Theo đó, công tác xây dựng hồ sơ, bổ sung số lượng các di tích, di sản được xếp hạng trên địa bàn tỉnh tiếp tục được đẩy mạnh, góp phần làm giàu giá trị văn hóa lịch sử của vùng đất, con người Quảng Ninh. Đặc biệt, sau nhiều năm theo đuổi với những nỗ lực vượt bậc, cho đến tháng 7 vừa qua, tỉnh Quảng Ninh đã phối hợp với tỉnh Bắc Ninh, Hải Phòng hoàn thiện hồ sơ và bảo vệ thành công, được UNESCO công nhận, ghi danh di sản Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới tại kỳ họp 47 của Ủy ban di sản thế giới.
Cũng trong năm 2025, ngành Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh đã đề nghị Cục Di sản văn hóa tổ chức đoàn khảo sát, đánh giá giá trị di tích lịch sử đền An Biên và di tích lịch sử đền Xã Tắc; báo cáo về việc lập hồ sơ khoa học xếp hạng di tích cấp quốc gia đặc biệt đối với di tích lịch sử đền Xã Tắc; lập hồ sơ để xếp hạng di tích cấp quốc gia đối với Khu di tích lịch sử Vũng Đục; xây dựng hồ sơ, trình UBND tỉnh xếp hạng 2 di tích cấp tỉnh; trình UBND tỉnh xin ý kiến Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch về việc lập hồ sơ để xếp hạng di tích cấp quốc gia đặc biệt đối với đình, miếu Phong Cốc và đồng ý 4 chủ trương, phê duyệt 1 nhiệm vụ quy hoạch, 2 quy hoạch, 4 dự án tu bổ, tôn tạo, phục hồi di tích; hướng dẫn khoảng 40 quy hoạch, dự án, báo cáo kinh tế kỹ thuật tu bổ, phục hồi di tích, bảo tồn, phát huy giá trị di tích...
Bên cạnh đó, các di sản văn hóa phi vật thể cũng được sưu tầm nghiên cứu, phục dựng, trao truyền và tổ chức trình diễn, trực tiếp nâng cao đời sống văn hóa ở cơ sở và phát triển KT-XH cộng đồng cư dân tại địa phương.
Cùng với đó, công tác xã hội hóa hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản của tỉnh cũng đạt được những hiệu quả tích cực, đã huy động được nguồn vốn không nhỏ từ các tổ chức, doanh nghiệp. Gắn bó với vùng đất di sản 25 năm qua, Công ty CP Phát triển Tùng Lâm đã có sự tìm tòi, sáng tạo để đưa các giá trị của Yên Tử vào trong từng sản phẩm, giúp du khách được trải nghiệm “sống cùng di sản”. Đặc biệt, công trình Trung tâm Văn hoá Trúc Lâm dưới chân núi với các hạng mục chính như: Legacy Yên Tử, Làng Nương Yên Tử, Cung Trúc Lâm, Am Tuệ Tĩnh… đã góp phần tạo không gian nghỉ dưỡng đa dạng, đáp ứng nhu cầu của du khách trong và ngoài nước.
Ông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phát triển Tùng Lâm, chia sẻ: Tùng Lâm vinh dự được đứng chân trên vùng đất di sản, nay đã trở thành Di sản văn hóa thế giới, vì vậy chúng tôi luôn xác định sự phát triển của đơn vị gắn liền với các giá trị của Yên Tử. Tài sản lớn nhất của Tùng Lâm không nằm ở mỗi hạ tầng, mà ở khả năng khiến du khách thấy, nghe, chạm và sống cùng di sản. Yên Tử có một di sản 700 năm mà không đâu có được. Đó là vốn văn hóa và mong muốn của doanh nghiệp là biến nguồn vốn này thành giá trị kinh tế bền vững.
Đặc biệt, ngày 1/11/2025, UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành Quyết định số 4166/QĐ-UBND về việc thành lập Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử. Với việc thành lập Ban Quản lý di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử từ 3 Ban Quản lý Vịnh Hạ Long, Vườn quốc gia Bái Tử Long và Ban Quản lý Di tích - Danh thắng tỉnh, Quảng Ninh không chỉ thực hiện chủ trương tinh giản bộ máy, biên chế mà còn tạo sự thống nhất trong quản lý các di sản có tầm thế giới, khu vực này.
Với sự đồng bộ trong chiến lược bảo tồn, phát huy di sản văn hóa gắn với phát triển KT-XH, Quảng Ninh đang từng bước khẳng định vị thế và bản sắc riêng, trở thành điểm đến hấp dẫn trên bản đồ văn hóa - du lịch của Việt Nam và khu vực. Đây cũng chính là hướng đi bền vững, thể hiện sự đột phá trong tư duy phát triển của một địa phương luôn biết gìn giữ giá trị cội nguồn và kiến tạo tương lai từ nền tảng văn hóa.
