Với việc thành lập Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử từ 3 Ban Quản lý vịnh Hạ Long, Vườn quốc gia Bái Tử Long và Ban Quản lý Di tích - Danh thắng tỉnh, Quảng Ninh không chỉ thực hiện chủ trương tinh giản bộ máy, biên chế mà còn tạo sự thống nhất trong quản lý các di sản có tầm thế giới, khu vực này.
Hoàn thành nhiệm vụ
Qua tìm hiểu cho thấy, 3 đơn vị trước khi hợp nhất đều đã thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao. Công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản vịnh Hạ Long luôn được Ban Quản lý vịnh Hạ Long tham mưu triển khai một cách chủ động, kỹ lưỡng, thận trọng, đầy đủ, bảo đảm tuân thủ theo đúng Công ước, Hướng dẫn thực hiện Công ước Di sản thế giới, Luật Di sản văn hoá của Việt Nam...
Các giá trị tiêu biểu và nổi bật toàn cầu vịnh Hạ Long được điều tra, nghiên cứu, bảo tồn tốt. Đơn vị đã tổ chức triển khai gần 20 nhiệm vụ KHCN cấp tỉnh, cấp cơ sở, góp phần làm cơ sở đưa ra các giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả và phát huy, khai thác các giá trị di sản, phát triển sản phẩm du lịch.
Các hoạt động kinh tế - xã hội diễn ra trên vịnh được quản lý chặt chẽ. Nhiều giải pháp mang tính chất tiên phong, đột phá đã được triển khai thực hiện, như: Di dời các hộ dân làng chài trên vịnh lên bờ sinh sống từ năm 2014; cấm đánh bắt thủy sản trong vùng bảo vệ tuyệt đối khu di sản từ năm 2018; đưa hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi vịnh Hạ Long (hơn 5.032ha) vào hệ thống rừng đặc dụng, thành lập khu bảo tồn thiên nhiên để bảo vệ nghiêm ngặt các hệ sinh thái tại vịnh Hạ Long...
Công tác quản lý môi trường được triển khai đồng bộ, thu hút được nhiều dự án về bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long như: Dự án tăng trưởng xanh, dự án bảo vệ môi trường vịnh Hạ Long do Tổ chức JICA tài trợ. Cơ sở hạ tầng tại các điểm tham quan, các điểm lưu trú nghỉ đêm trên vịnh Hạ Long được đầu tư, tu bổ, tôn tạo, bảo đảm an toàn, thuận tiện cho khách tham quan.
Công tác tuyên truyền, quảng bá vịnh Hạ Long được đa dạng hóa về hình thức, phong phú về nội dung và nâng cao về hiệu quả. Công tác phòng chống thiên tai, cháy nổ, tìm kiếm cứu nạn được quan tâm, chú trọng công tác phòng ngừa và nâng cao kỹ năng thực hành. Công tác đón tiếp, phục vụ khách tham quan đảm bảo chu đáo, an toàn, văn minh, thân thiện. Từ năm 1996 đến hết tháng 9/2025, vịnh Hạ Long đã đón tiếp trên 59 triệu lượt khách, thu phí tham quan đạt trên 9.456 tỷ đồng.
Kết quả thực hiện công tác quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá thế giới các khu di tích Yên Tử, nhà Trần, Bạch Đằng của Ban Quản lý Di tích - Danh thắng tỉnh cũng được thực hiện tốt. Công tác quản lý, bảo vệ các di vật, cổ vật lưu giữ, thờ phụng và phát huy giá trị di tích được chú trọng. Các hoạt động thờ tự, tu bổ, tôn tạo và tổ chức lễ hội đảm bảo phục vụ nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, phát huy giá trị di sản phục vụ phát triển du lịch. Đặc biệt, trong những năm qua, việc tổ chức các lễ hội trong quần thể di tích luôn đảm bảo trang nghiêm về phần lễ, vui tươi, lành mạnh về phần hội, kể cả những lễ hội lớn hay kéo dài như: Hội xuân Yên Tử, Ngọa Vân, lễ hội Bạch Đằng…
Đơn vị cũng thường xuyên tuyên truyền vận động nhân dân, nhà chùa và du khách cùng chung tay tham gia cộng quản, bảo vệ di tích, bảo vệ rừng quốc gia Yên Tử, không để xảy ra tình trạng xâm hại di tích, lấn chiếm đất rừng, hạn chế tới mức thấp nhất những thiệt hại do cháy rừng gây ra và bảo tồn nguồn gen động, thực vật quý của rừng.
Ban cũng đã chủ động tham mưu xây dựng quy hoạch, thực hiện đầu tư có hiệu quả các công trình tại các điểm di tích, nên môi trường cảnh quan trong quần thể khu di tích đảm bảo ổn định, khoa học và phát triển bền vững; xây dựng Phương án quản lý rừng bền vững giai đoạn 2020-2025, định hướng đến năm 2030. Bên cạnh đó, Ban là cầu nối quan trọng trong việc phối hợp quản lý di tích và rừng quốc gia giữa cơ quan quản lý nhà nước và các đơn vị liên quan, từ đó phát huy mọi tiềm năng thế mạnh, tập trung hoàn thành nhiệm vụ bảo tồn, tôn vinh giá trị văn hoá khu di tích với việc kết hợp phát triển kinh tế - xã hội gắn liền với giữ vững an ninh quốc phòng, trật tự an toàn xã hội.
Thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao, trong thời gian qua, Ban Quản lý Vườn quốc gia Bái Tử Long luôn làm tốt các nhiệm vụ. Đơn vị thường xuyên thực hiện trên 500 lượt tuần tra rừng, biển hằng năm. Từ năm 2015 đến nay, đơn vị đã phát hiện, xử lý vi phạm hành chính hoặc bàn giao cho UBND xã xử lý 51 vụ, phạt hành chính nộp ngân sách nhà nước 147,2 triệu đồng. Qua đó, số vụ vi phạm năm sau giảm hơn năm trước rõ rệt. Tài nguyên rừng, biển, cảnh quan môi trường được cải thiện đáng kể, tài nguyên rừng được bảo vệ tận gốc, tài nguyên biển được phục hồi, môi trường biển trong sạch hơn, vì thế đã thu hút được nhiều loài cá, tôm vào rạn san hô, cỏ biển trong Vườn quốc gia đẻ trứng trong mùa sinh sản, nhiều đàn cá heo đã về khu vực này sinh sống.
Bên cạnh đó, đơn vị cũng đã phối hợp với các đơn vị tiến hành cứu hộ và tái thả trên 200 cá thể động vật hoang dã (khỉ, tê tê, trăn, rắn…) về với môi trường tự nhiên trên một số đảo của Vườn quốc gia Bái Tử Long, góp phần nâng cao tính đa dạng sinh học nơi đây. Công tác phòng cháy chữa cháy rừng triển khai thực hiện theo phương châm 4 tại chỗ, trong 10 năm qua không để xảy ra cháy rừng trên địa bàn.
Đối với công tác quản lý bảo vệ biển, triển khai Quyết định số 3559/QĐ-UBND của UBND tỉnh phê duyệt Quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững Vườn quốc gia Bái Tử Long đến năm 2020, định hướng đến năm 2030, đơn vị đã tổ chức triển khai quản lý các hoạt động thủy sản nhằm đảm bảo nguồn lợi thủy sản được bảo tồn và phát triển bền vững. Tăng cường quản lý chặt chẽ các hộ nuôi trồng thuỷ sản trên biển thuộc phân khu dịch vụ hành chính; thường xuyên tổ chức tuyên truyền, ký cam kết đối với công tác bảo vệ môi trường trong khu vực và kiểm soát tài nguyên trên các đảo gần khu vực nuôi. Phối hợp với các cơ quan liên quan thực hiện việc tuần tra, kiểm soát các nguồn tài nguyên và xử lý các vụ vi phạm. Nhờ đó, các hành vi xâm hại tài nguyên ngày càng được hạn chế.
Đơn vị cũng thường xuyên triển khai các hoạt động nghiên cứu khoa học về các loài, hệ sinh thái: Nhân giống và trồng loài cây lim xanh, lá khôi, kim giao, bách bệnh, tùng đen; ươm và nuôi thử nghiệm loài hải sâm trắng, ngao ô vuông, xây dựng mô hình điểm về du lịch sinh thái kết hợp bảo tồn biển. Đặc biệt, nhiệm vụ cấp tỉnh “Nghiên cứu giá trị hệ sinh thái tùng, áng trong lòng núi đá vôi, núi đất xen kẽ núi đá vôi tại Vườn quốc gia Bái Tử Long” được Hội đồng nghiệm thu đánh giá “Hoàn thành xuất sắc”…
Các nhiệm vụ được triển khai và duy trì cho đến nay đã mang lại những hiệu quả tích cực trong công tác bảo tồn hệ sinh thái, đặc biệt là việc duy trì nguồn gen các loài bản địa, loài có giá trị kinh tế và nhất là các loài động, thực vật nguy cấp, quý, hiếm có phân bố trong ranh giới Vườn quốc gia.
Còn đó những khó khăn, bất cập
Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, tuy nhiên thực tế hoạt động của các đơn vị vẫn phải đối mặt với không ít thách thức, khó khăn, bất cập mà khi có sự quản lý thống nhất của Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử, cần tiếp tục tìm ra những giải pháp để khắc phục, xử lý hiệu quả hơn.
Trong đó, với vịnh Hạ Long là những vấn đề trong công tác bảo vệ môi trường khi mà di sản đang chịu sức ép từ các hoạt động đô thị hóa và các hoạt động kinh tế - xã hội trên và ven bờ vịnh như: Du lịch; nuôi trồng, khai thác thuỷ sản; giao thông cảng biển; khu vực ven bờ Vịnh tiếp giáp với nhiều địa phương có tốc độ đô thị hóa mạnh mẽ (kinh doanh xăng dầu, khai thác than, cảng biển…) tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường nước và tác động tiêu cực đến các hệ sinh thái của vịnh Hạ Long…
Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản thế giới nói chung, di sản vịnh Hạ Long nói riêng mới được ban hành. Vì vậy, việc triển khai các quy định về giao đất, giao rừng, giao khu vực biển; về cơ chế quản lý, bảo vệ di sản thế giới liên tỉnh; việc lập Quy hoạch chung cho di sản liên tỉnh… còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình triển khai thực hiện.
Trong khi đó, Vườn quốc gia Bái Tử Long với trên 80 hòn đảo lớn, nhỏ không liên vùng, phương tiện di chuyển hoàn toàn bằng tàu, xuồng, do vậy công tác tuần tra, kiểm soát hoàn toàn các nguồn tài nguyên và các hành vi xâm hại khó làm triệt để. Hiện nay, vẫn còn trên 40 hộ gia đình đang quản lý, sử dụng trên 1.844ha đất rừng nằm trong phạm vi ranh giới Vườn quốc gia chưa được đền bù, thu hồi. Do vậy, thường xuyên dẫn đến mâu thuẫn, xung đột giữa lợi ích của người dân và việc thực thi nhiệm vụ của cơ quan quản lý.
Việc triển khai 3 hành trình tham quan, du lịch trong Vườn quốc gia tại Quyết định số 2119/QĐ-UBND của UBND tỉnh còn chậm; chưa thu hút được các nhà đầu tư trong việc phát triển hạ tầng và các sản phẩm du lịch theo Đề án phát triển du lịch sinh thái Vườn quốc gia Bái Tử Long đến năm 2020, định hướng đến năm 2030.
Một điểm đáng nói nữa là, 3 Khu di tích Yên Tử, Bạch Đằng và nhà Trần có phạm vi rộng, trải dài trên địa bàn nhiều xã, phường; cán bộ, viên chức, người lao động phải di chuyển quãng đường dài, làm việc trong điều kiện địa hình cao, thời tiết khắc nghiệt. Biên chế ít, cơ cấu tổ chức chưa đầy đủ; cơ sở vật chất hạn chế; lực lượng cán bộ trẻ kế cận còn ít, lao động nữ khó khăn trong việc trực dài ngày trên núi cao. Các di tích có nguồn thu không ổn định, phụ thuộc nhiều vào công đức, ngân sách hỗ trợ, nguồn xã hội hoá. Vì vậy, việc chi trả lương, các khoản phụ cấp, đóng góp theo quy định cho người lao động, chi đầu tư, nghiên cứu khoa học, bảo tồn, bảo vệ di tích, rừng quốc gia và các nhiệm vụ khác còn gặp nhiều khó khăn…
