Triển khai Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội, kết quả bước đầu tại Quảng Ninh cho thấy, quyền khởi kiện dân sự công ích của Viện KSND đang từng bước trở thành công cụ pháp lý thiết thực để xử lý vi phạm, bảo vệ lợi ích Nhà nước, cộng đồng và quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương.
Từ ngày 1/1/2026, Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm Viện KSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương, hoặc bảo vệ lợi ích công chính thức có hiệu lực; Quảng Ninh là một trong 6 địa phương được lựa chọn thực hiện thí điểm. Điểm mới của cơ chế này là tạo thêm một phương thức bảo vệ quyền, lợi ích trong những vụ việc không có người khởi kiện, hoặc chủ thể có trách nhiệm không thực hiện việc khởi kiện.
Sau hơn nửa năm triển khai, hiệu quả đã được thể hiện bằng những kết quả cụ thể. Đến cuối tháng 7/2026, Viện KSND 2 cấp của Quảng Ninh đã thụ lý, giải quyết 276 vụ việc liên quan đến lợi ích công. Qua quá trình xử lý, hơn 130 tỷ đồng nợ thuế và nợ đóng BHXH được thu hồi nộp NSNN; trong đó, tiền nợ thuế hơn 119 tỷ đồng, nợ BHXH 11 tỷ đồng. Cùng với đó, 165.000m² đất đã được thu hồi cho Nhà nước.
Đáng chú ý, phần lớn kết quả không phải chờ đến khi vụ việc được đưa ra xét xử. Qua xác minh, làm việc và áp dụng các biện pháp theo Nghị quyết 205/2025/QH15, nhiều tổ chức, doanh nghiệp đã chủ động khắc phục vi phạm, thực hiện nghĩa vụ còn tồn đọng.
Điển hình là Công ty TNHH Thương mại TL, sau quá trình làm việc với cơ quan kiểm sát đã thực hiện nghĩa vụ nộp 44,5 tỷ đồng tiền thuế. Viện KSND tỉnh cũng ghi nhận nhiều doanh nghiệp tự giác xử lý vi phạm ngay sau khi được phân tích, làm rõ trách nhiệm pháp lý, chưa cần đến bước ban hành quyết định yêu cầu chấm dứt vi phạm.
Thực tế này cho thấy, trong tố tụng dân sự công ích, khởi kiện không phải là mục tiêu duy nhất. Trước khi vụ việc được đưa ra tòa án, Viện KSND có thể tiến hành xác minh, yêu cầu, hoặc kiến nghị để chủ thể vi phạm tự khắc phục hậu quả. Chỉ khi các biện pháp đó không đạt kết quả và đủ điều kiện theo quy định, quyền khởi kiện mới được thực hiện. Cách làm này vừa hướng tới khôi phục sớm lợi ích bị xâm phạm, vừa hạn chế những vụ việc phải kéo dài qua quá trình tố tụng.
Viện KSND tỉnh và UBND tỉnh ký quy chế phối hợp công tác.
Theo Trưởng Phòng Kiểm sát án dân sự, Viện KSND tỉnh Nguyễn Hoàng Minh, một trong những yêu cầu quan trọng khi thực hiện Nghị quyết 205/2025/QH15 là chủ động tìm kiếm nguồn tin, xác minh đầy đủ và thu thập chứng cứ ngay từ đầu. Viện KSND tỉnh đã thiết lập cơ chế phối hợp với UBND tỉnh, TAND tỉnh, các sở, ban, ngành. 100% Viện KSND khu vực đã ký quy chế phối hợp với 54/54 UBND cấp xã. Qua đó, thông tin từ quản lý đất đai, môi trường, thuế, BHXH và các lĩnh vực liên quan có điều kiện được trao đổi sớm hơn, phục vụ việc sàng lọc những vụ việc thuộc phạm vi tố tụng công ích.
Cùng với cơ chế phối hợp, Viện KSND 2 cấp của tỉnh đã xây dựng 10 kế hoạch, chương trình triển khai Nghị quyết 205/2025/QH15; tổ chức các hội nghị quán triệt, trao đổi nghiệp vụ và xác định trách nhiệm cụ thể từ người đứng đầu đến kiểm sát viên. Việc bố trí cán bộ cũng được đặc biệt quan tâm, gắn với năng lực, kinh nghiệm, hướng tới hình thành đội ngũ có chuyên môn sâu về dân sự và tố tụng dân sự công ích.
Kết quả bước đầu cho thấy Nghị quyết 205/2025/QH15 đã bắt đầu tạo chuyển biến từ chính những vụ việc liên quan trực tiếp đến lợi ích chung. Song đây mới là giai đoạn đầu của quá trình thí điểm 3 năm. Yêu cầu đặt ra trong thời gian tới là tiếp tục mở rộng nguồn phát hiện vi phạm, nâng chất lượng xác minh, thu thập chứng cứ và phối hợp chặt chẽ giữa Viện kiểm sát với các cơ quan quản lý nhà nước.
Cùng với đó, Viện KSND tỉnh cũng xác định tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, xây dựng mạng lưới cộng tác viên để kịp thời phát hiện dấu hiệu vi phạm. Khi mỗi vụ việc được phát hiện sớm, xử lý đúng trình tự và buộc trách nhiệm khắc phục được thực hiện đến cùng, cơ chế khởi kiện dân sự công ích sẽ phát huy rõ hơn vai trò bảo vệ lợi ích Nhà nước, cộng đồng và những chủ thể cần được pháp luật bảo vệ.
