Sáng 9/8, thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản tại hội trường Kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh, bày tỏ nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản năm 2012. Đại biểu đồng tình với cách tiếp cận của dự thảo khi xác định xuất bản vừa là lĩnh vực văn hóa, tư tưởng, vừa là ngành kinh tế - công nghệ, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, sự phát triển mạnh mẽ của môi trường số đang đặt hoạt động xuất bản trước những yêu cầu mới trong công tác quản lý. Việc các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số ngày càng tham gia sâu vào quá trình phổ biến, phát hành xuất bản phẩm đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận sách, nhưng đồng thời cũng phát sinh nhiều nguy cơ về sách giả, sách lậu, vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan. Từ thực tế đó, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật theo hướng nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản, phát hành trên môi trường điện tử, nhất là các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian.
Đại biểu cho rằng, các quy định về xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử và cung cấp dịch vụ trung gian phát hành cần được cụ thể hóa hơn, nhất là trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; phối hợp xác minh, xử lý hành vi vi phạm; lưu giữ dữ liệu và cung cấp thông tin phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm. Đồng thời, cần bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc xuất bản phẩm khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Đại biểu đề nghị làm rõ phạm vi, hình thức và đối tượng của xuất bản phẩm điện tử; nghiên cứu bổ sung các quy định phù hợp đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động xuất bản.
Đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị hoàn thiện quy định về trách nhiệm của các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử, trong đó có sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Theo đó, các nền tảng trung gian cần có trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn và kịp thời gỡ bỏ sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan; đồng thời phối hợp với cơ quan chức năng trong xác minh, xử lý hành vi vi phạm trên môi trường mạng.
Bên cạnh đó, cần quy định rõ trách nhiệm lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm; bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu nhấn mạnh, đây là vấn đề cần được quan tâm trong bối cảnh phương thức phát hành xuất bản phẩm đang thay đổi nhanh chóng. Khi hoạt động mua bán, chia sẻ và tiếp cận sách ngày càng diễn ra trên môi trường số, việc xác định rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian sẽ góp phần khắc phục những khoảng trống trong quản lý, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để phát hiện và xử lý nhanh hơn các hành vi vi phạm.
Một nội dung khác được đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề xuất là bổ sung cơ chế tiếp nhận, xử lý thông báo đối với xuất bản phẩm điện tử có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Theo đó, cần quy định rõ trình tự, thủ tục tiếp nhận và xác minh thông tin; biện pháp ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm; thời hạn xử lý của cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian; trách nhiệm của các bên trong cung cấp thông tin, chứng cứ và phối hợp giải quyết vụ việc. Đồng thời, cần có quy định xử lý đối với trường hợp cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian không thực hiện hoặc chậm thực hiện yêu cầu ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung vi phạm theo quy định của pháp luật.
Theo đại biểu, việc hoàn thiện cơ chế này sẽ tạo cơ sở pháp lý đầy đủ hơn để phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời sách giả, sách lậu, các xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan. Quan trọng hơn, các quy định cần bảo đảm rõ trách nhiệm, minh bạch, khả thi, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, vừa tạo môi trường phát triển lành mạnh cho hoạt động xuất bản trong quá trình chuyển đổi số.
Bên cạnh trách nhiệm của các nền tảng trung gian, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. Trước hết là trách nhiệm kiểm soát nội dung, bảo đảm tính hợp pháp của xuất bản phẩm, chủ động dừng phát hành hoặc phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý khi phát hiện xuất bản phẩm có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Các chủ thể xuất bản, phát hành cũng cần có trách nhiệm phát hiện, xử lý sách giả, sách lậu, xuất bản phẩm xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường mạng; lưu giữ dữ liệu và cung cấp thông tin phục vụ thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm. Theo đại biểu, những quy định này không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước mà còn có ý nghĩa trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà xuất bản và người sử dụng.
Một nội dung mới, có tính thời sự cao trong ý kiến của đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà là vấn đề trách nhiệm khi sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử. Đại biểu đề nghị bổ sung quy định về trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sử dụng AI để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung xuất bản phẩm điện tử.
Theo đề xuất này, cần xác định rõ AI chỉ là công cụ hỗ trợ. Tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn phải là chủ thể chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm. Đây là nguyên tắc quan trọng trong bối cảnh AI ngày càng được ứng dụng rộng rãi và tham gia sâu hơn vào quá trình tạo lập nội dung. AI có thể hỗ trợ con người trong nhiều công đoạn, nhưng không phải là chủ thể pháp luật và vì vậy không thể thay thế trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân.
Việc quy định rõ trách nhiệm trong trường hợp sử dụng AI cũng nhằm hạn chế nguy cơ lợi dụng công nghệ để né tránh trách nhiệm pháp lý khi xuất bản phẩm có nội dung sai phạm hoặc gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Từ góc độ này, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng pháp luật cần có quy định đủ rõ để vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ, vừa bảo đảm quyền tác giả, quyền liên quan và quyền, lợi ích hợp pháp của người sử dụng.
