Dấu mốc quan trọng trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Tổng Bí thư Trần Phú

Từ năm 1926, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã có chủ trương đưa thanh niên xuất dương sang Quảng Châu (Trung Quốc) để tổ chức những lớp huấn luyện cán bộ, bước chuẩn bị quan trọng về tổ chức, lực lượng cho sự ra đời của Đảng. Trong hành trình xuất dương của những thanh niên yêu nước, Móng Cái là một địa bàn, tuyến đường quan trọng để sang Trung Quốc. Một trong những người xuất dương qua Móng Cái sau này trở thành Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng là đồng chí Trần Phú. 

Ngược dòng lịch sử, năm 1925, sau khi thành lập Hội Việt Nam Cách Mạng Thanh niên tại Quảng Châu, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc xây dựng đường liên lạc, cử người về nước tìm chọn thanh niên yêu nước đưa sang huấn luyện chính trị và phương pháp hoạt động cách mạng rồi trở về gây dựng cơ sở.

Năm 1926, đồng chí Lê Duy Điếm được cử về Nghệ An liên lạc với nhóm Phục Việt của Trần Phú để tìm chọn người đưa sang dự lớp huấn luyện. Giữa năm 1926, về đến Vinh, đồng chí Lê Duy Điếm trực tiếp gặp gỡ Trần Phú và 8 thanh niên trí thức yêu nước khác. Tháng 7/1926, đoàn xuất dương do đồng chí Lê Duy Điếm tổ chức và dẫn đường khởi hành sang Quảng Châu gồm 10 người: Lê Duy Điếm, Trần Phú, Tôn Quang Phiệt, Phan Trọng Bình, Phan Trọng Quảng, Nguyễn Ngọc Ba, Nguyễn Văn Lợi, Hoàng Văn Tùng, Nguyễn Văn Đắc và Nguyễn Văn Khang.

Thượng tuần tháng 7/1926, đoàn lên đường, chia làm 3 tốp xuất phát. Ngày 13/7/1926 cả đoàn gặp nhau tại khách sạn trước cửa ga Hàng Cỏ. Đoàn ở lại Hà Nội một ngày, sáng 15/7 lên xe lửa xuống Hải Phòng. Đến Hải Phòng, đoàn ở khách sạn chờ tàu thuỷ đi Mũi Ngọc. Dù cho chọn ngày lên đường xuất dương vào dịp Hội Tây (Quốc khánh Pháp 14/7) nên an ninh có lơ là kiểm soát, nhưng đoàn vẫn đi đứng bí mật, ngồi khác toa và ở khác phòng để tránh bọn mật thám theo dõi.

Đóng vai các thầy giáo và học sinh nghỉ hè đi du lịch, ai nấy đều ăn mặc chỉnh tề, xách cặp hoặc vali. Tàu cập bến, các đồng chí lên bờ xuất trình thẻ căn cước cho Tây kiểm soát. Đường từ Mũi Ngọc lên Móng Cái dài 15 cây số, phải đi bộ. Hai bên đường chỉ toàn bãi cát. Trời nắng, đường xa, ai nấy mồ hôi nhễ nhại. 

Đồng chí Trần Phú vốn sức khỏe yếu phải nhờ Phan Trọng Quảng 17 tuổi, trẻ và khoẻ nhất đoàn xách hộ vali. Đi khoảng 11 cây số tới xóm Giếng Guốc, có một hàng quán, đoàn nghỉ ngơi uống nước, rồi tiếp tục cuộc hành trình, rẽ vào một con đường nhỏ phía bên phải và đi tiếp hai cây nữa để tìm đường mòn ra bờ sông Bắc Luân. Đến đây, đồng chí Lê Duy Điếm quên đường. Cả đoàn ngồi chờ để dò đường. Đợi hơn một giờ đồng hồ vẫn chưa thấy Lê Duy Điếm trở lại, cả đoàn rất sốt ruột.

Cùng lúc đó, có một người đàn ông khả nghi đến hỏi chuyện rồi bỏ đi. Cả đoàn bàn kế hoạch đối phó, quyết định không đợi Lê Duy Điếm nữa, cứ theo phương Bắc mà tìm đường ra biên giới, nếu địch phát hiện ra đuổi theo thì quăng hết đồ để chạy. Vừa ra khỏi xóm thì gặp Lê Duy Điếm quay trở lại cho biết đã tìm ra đường. Tất cả theo đồng chí Lê Duy Điếm nhưng mới đi được một quãng thì thấy ở đằng xa một toán lính đang đi lại. Mọi người quẳng hết cặp, vali băng qua cánh đồng, vượt đồi tới bờ sông nhảy xuống nước lội sang bờ bên kia.

Tới chỗ nước sâu thì gặp đò của trạm liên lạc ở bến đò Nà Sáo Tụ bên bờ Bắc sông Bắc Luân sang đón. Tám người được đưa lên đò qua biên giới an toàn. Tôn Quang Phiệt và Hoàng Tùng chạy chậm, chưa kịp tới bờ sông thì bị bắt. Như vậy, 8 người của đoàn xuất dương, trong đó có đồng chí Trần Phú đã tới trạm liên lạc bên bờ Bắc sông Bắc Luân.

Ngày 18/7/1926, đồng chí Lê Quảng Đạt (tức Hoàng Cao) và Ả Sần (tức Trần Đức Hoa), 2 cán bộ của Tổng bộ được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc phái từ Quảng Châu về Đông Hưng tìm đón đoàn. Trần Phú và 7 đồng chí được đưa tới trại lính Tiêu Lâu Lĩnh ở trên một ngọn đồi nằm bên bờ sông Bắc Luân ngay cạnh thị trấn Đông Hưng. Ngày 19/7, 8 đồng chí thay trang phục, đóng vai học sinh được tuyển đi học trường quân sự Hoàng Phố ở Quảng Châu.

Mấy ngày sau, Ả Sần dẫn Nguyễn Công Thu và Nguyễn Danh Thọ (sang Đông Hưng sau đoàn của đồng chí Trần Phú mấy ngày) để nhập vào đoàn chờ đi Bắc Hải. Đêm 27/7, đồng chí Trần Phú và cả đoàn ra bến thuyền Đông Hưng và xuống một thuyền buồm lớn đi Bắc Hải. Khi thuyền ra đến khơi thì gặp bão. Mười người đều bị say sóng, nằm li bì trong khoang. Đến Bắc Hải, liên lạc của Tổng bộ bố trí đoàn đón tàu thuỷ đi thẳng Quảng Châu.

Đến Quảng Châu, đoàn xuất dương được bố trí ăn ở, sinh hoạt, học tập ngay tại trụ sở của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đoàn được nghỉ ngơi một tuần để nghe phổ biến các thông tin cần thiết, học hát Quốc tế ca, đi viếng mộ Phạm Hồng Thái ở Hoàng Hoa Cương và thăm một số di tích. Sang tháng 8/1926, lớp huấn luyện chính trị bắt đầu học với 20 học viên. Chương trình huấn luyện chủ yếu là nội dung cuốn "Đường kách mệnh" do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc viết, học tập phương pháp hoạt động thực tiễn vừa nghiên cứu lý luận.

Tổ chức cho thanh niên, trong đó có đồng chí Trần Phú, xuất dương sang Trung Quốc là một trong những hoạt động không mệt mỏi của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc nhằm chuẩn bị về mọi mặt công tác lý luận, tuyên truyền, công tác tổ chức và đặc biệt là công tác tổ chức cán bộ, tạo cơ sở cho việc thành lập một Đảng Mác-xít ở Việt Nam. Với sự khai phá con đường này của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, nhiều thanh niên được cử sang học tập sau trở thành những nhà lãnh đạo nổi tiếng. Họ là những chiếc cầu nối liền cách mạng Việt Nam với Cách mạng Trung Quốc, hòa nhập phong trào với phong trào Cộng sản thế giới. Có thể nói, đây là sự kiện lịch sử quan trọng, đánh dấu quá trình hợp nhất các tổ chức yêu nước, tiến tới thành lập Đảng, chấm dứt thời kỳ khủng hoảng về đường lối cứu nước, cũng là dấu mốc lịch sử quan trọng đối với cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí Trần Phú.

Kể từ khi xuất dương sang Trung Quốc qua con đường Móng Cái đến lúc hy sinh, đồng chí Trần Phú đã trở thành người học trò ưu tú của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và đã có những cống hiến to lớn cho cách mạng Việt Nam. Đồng chí đã để lại những bài học sâu sắc về lý tưởng cách mạng, đạo đức cách mạng, lẽ sống cao đẹp, về việc học tập và vận dụng sáng tạo Chủ nghĩa Mác - Lê Nin trong điều kiện hoàn cảnh và thực tiễn cách mạng Việt Nam.  PGS. TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, đánh giá: “Sự trưởng thành của đồng chí Trần Phú gắn bó với nhiều đồng chí, nhiều địa phương trong đó có Móng Cái là địa bàn tạo điều kiện thuận lợi cho Trần Phú trên con đường học tập và rèn luyện cách mạng”.

Đối với Quảng Ninh, nơi mà đồng chí và đoàn dừng chân trước khi xuất dương nay là Di tích đồi Trần Phú thuộc địa phận phường Móng Cái 1 là một trong những di tích lịch sử quan trọng trên địa bàn tỉnh. Di tích rộng 3.000m2, nằm sát bờ sông biên giới, trước đây có tên là đồi Hoả Thiêu Lĩnh. Đây là địa chỉ đỏ gắn với sự kiện quan trọng trong cuộc đời hoạt động của Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng ta, là nơi giáo dục truyền thống cách mạng, thuyền thống yêu nước một cách sâu sắc và sinh động cho thế hệ trẻ.

Ngày 17/9/2012, UBND tỉnh đã xếp hạng Di tích cấp tỉnh đối với di tích lịch sử đồi Trần Phú. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng khẳng định các giá trị văn hoá, lịch sử của đồi Trần Phú, đồng thời cũng là căn cứ để bảo tồn, phát huy những giá trị của di tích. Đây cũng là niềm tự hào, niềm tin sắt son, là động lực to lớn để cho các tầng lớp cán bộ, Đảng viên và nhân dân các dân tộc Quảng Ninh quyết tâm học tập và lao động xứng đáng với sự hy sinh to lớn của đồng chí, làm tròn sứ mệnh quản lý và bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới quốc gia, xây dựng biên giới hoà bình, hữu nghị, ổn định, hợp tác cùng phát triển, xây dựng quê hương giàu đẹp văn minh.

PGS. TS Đoàn Thế Hanh, nguyên Trưởng Ban Xây dựng Đảng, Tạp chí Cộng sản, đánh giá: “Chuyến xuất dương bí mật của Trần Phú và những thanh niên yêu nước Việt Nam tháng 7/1926 theo đường dây cơ sở cách mạng qua Móng Cái là một hành trình không đơn độc, được tổ chức bài bản, được đồng hành giúp đỡ, chở che của cơ sở cách mạng, của nhân dân, trong đó có cơ sở và nhân dân Móng Cái. Đây là một yếu tố quan trọng, góp phần làm nên thành công của chuyến đi, thành công của Đảng và thành công của cách mạng”.

Cũng theo PGS Đoàn Thế Hanh, 100 năm sau nhìn lại, càng thấy được ý nghĩa to lớn của chuyến xuất dương năm 1926 của Trần Phú đối với việc xây dựng đường lối cách mạng trong những ngày đầu thành lập Đảng, càng thấy được vị trí quan trọng của Móng Cái, vùng biên Đông Bắc của đất nước và sự đóng góp của nhân dân Móng Cái đối với Đảng và cách mạng.

*Bài viết có sử dụng tư liệu từ kỷ yếu hội thảo khoa học "Con đường xuất dương của Tổng Bí thư Trần Phú qua địa bàn Móng Cái", tổ chức tại Hà Nội, tháng 5/2025.