Từ những hiện vật trong bảo tàng, các di tích, danh lam thắng cảnh đến di sản văn hóa phi vật thể, Quảng Ninh đang từng bước chuyển hóa kho tàng di sản thành dữ liệu số. Không chỉ phục vụ bảo tồn, chuyển đổi số còn mở ra cách thức mới để quảng bá, khai thác và gia tăng giá trị di sản, đưa văn hóa trở thành nguồn lực phát triển trong kỷ nguyên số.
Mở “cánh cửa số” cho di sản
Quảng Ninh sở hữu hệ thống di sản phong phú với 609 di tích và cụm di tích, gồm 8 di tích quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia và 102 di tích cấp tỉnh; cùng 362 di sản văn hóa phi vật thể. Đặc biệt, tỉnh đồng sở hữu hai di sản thế giới là Quần thể di sản văn hóa Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc và Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà. Kho tàng di sản đồ sộ ấy vừa là lợi thế, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức bảo tồn và phát huy giá trị trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.
Đến hết năm 2025, Quảng Ninh đã hoàn thành số hóa 17 di sản văn hóa vật thể và 7 di sản văn hóa phi vật thể, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu số phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu và quảng bá di sản, phục vụ phát triển du lịch.
Phường Yên Tử là địa phương triển khai khá toàn diện việc số hóa di sản gắn với hệ sinh thái du lịch thông minh. Tại khu di sản Yên Tử, du khách chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh để quét mã QR, tra cứu thông tin, sử dụng thuyết minh điện tử, mua vé hay thanh toán trực tuyến. Phía sau trải nghiệm ấy là hệ sinh thái số được xây dựng với bản đồ số, mô hình 3D, công nghệ VR360 và cơ sở dữ liệu số về di sản...
Dịp đầu tháng 6/2026, phường Yên Tử tổ chức Lễ ra mắt Zalo mini app “Yên Tử Số”, website phường Yên Tử và tập huấn kỹ năng vận hành ứng dụng cho 34 tổ công nghệ số cộng đồng. “Yên Tử Số” là ứng dụng hoạt động trực tiếp trên nền tảng Zalo, cho phép người dùng truy cập dễ dàng mà không cần cài đặt phần mềm. Ứng dụng có tích hợp bản đồ du lịch Yên Tử, hỗ trợ tra cứu các điểm tham quan, cơ sở lưu trú, nhà hàng, dịch vụ ăn uống và các tiện ích du lịch trên nền tảng bản đồ số trực quan.
Tại Cô Tô, Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được số hóa bằng công nghệ VR360, cho phép người xem tham quan toàn bộ không gian di tích từ xa trên nền tảng số. Cùng với hệ thống mã QR đa ngôn ngữ và nền tảng Amazing Cô Tô tích hợp bản đồ, thông tin dịch vụ, việc tìm hiểu di sản trở nên trực quan và thuận tiện hơn.
Trong khi đó, Bảo tàng Quảng Ninh đã số hóa hơn 25.000 hiện vật, nhiều bảo vật quốc gia được tái hiện dưới dạng mô hình 3D, giúp công chúng tiếp cận dễ dàng hơn với các giá trị lịch sử và văn hóa. Ngoài ra, Bảo tàng tiếp tục phát triển bảo tàng ảo, triển lãm số để người dân, du khách có thể tiếp cận từ xa. Đồng thời, đơn vị tích hợp công nghệ thực tế ảo (VR) trong tham quan, ứng dụng hệ thống thuyết minh tự động, gắn mã QR các hiện vật để du khách có thể dễ dàng chủ động tra cứu thông tin.
Đối với di sản văn hóa phi vật thể, Quảng Ninh đang tiến hành số hóa hồ sơ khoa học, ghi âm, ghi hình, chụp ảnh tư liệu, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống lưu trữ điện tử phục vụ công tác bảo tồn. Thời gian tới, tỉnh tiếp tục phát triển các nền tảng số giới thiệu di sản và không gian trưng bày số đối với những loại hình dân ca, lễ hội tiêu biểu.
Tạo thêm giá trị mới
Nếu trước đây, số hóa thường được hiểu đơn giản là lưu trữ dữ liệu để bảo tồn thì hiện nay, tư duy đã thay đổi. Theo Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045" được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026, mục tiêu không chỉ là xây dựng cơ sở dữ liệu mà còn phát huy giá trị di sản trên môi trường số.
Đề án đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể của vùng đồng bào dân tộc thiểu số được số hóa và lưu trữ trong các hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Điều đó đồng nghĩa, dữ liệu số sẽ không còn nằm yên trong kho lưu trữ mà trở thành nền tảng để phát triển các sản phẩm du lịch, giáo dục, truyền thông và công nghiệp văn hóa.
Theo TS. Ngô Hải Ninh, giảng viên Khoa Du lịch, Trường Đại học Hạ Long, công nghệ số không chỉ hỗ trợ bảo tồn mà còn mở ra không gian phát triển các sản phẩm du lịch, công nghiệp văn hóa, qua đó gia tăng giá trị di sản và tạo sức hút mới cho du lịch.
Giá trị lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở việc tạo ra những mô hình 3D hay các tour tham quan thực tế ảo, mà ở khả năng thay đổi cách quản lý và khai thác di sản. Từ nền tảng dữ liệu số, Quảng Ninh đang hướng tới mô hình quản trị di sản thông minh. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), camera giám sát, nhận diện khuôn mặt đang được nghiên cứu ứng dụng để kiểm soát, điều tiết lượng khách, phân tích hành vi và dự báo xu hướng du lịch. Hệ thống vé điện tử, mã QR và thanh toán trực tuyến giúp tối ưu quy trình quản lý, đồng thời tạo thuận lợi cho du khách.
Không chỉ vậy, các công nghệ số còn mở rộng cơ hội tiếp cận di sản cho cộng đồng. Thông qua bảo tàng trực tuyến, tham quan thực tế ảo, ứng dụng hướng dẫn số hay bản đồ số, người dân và du khách có thể tìm hiểu di sản ở bất cứ đâu. Với những công nghệ như quét laser 3D, GIS, AI, dữ liệu di sản được lưu giữ bền vững hơn, đồng thời hỗ trợ phục dựng, nghiên cứu và xác thực thông tin.
Giai đoạn 2026-2030, Quảng Ninh đặt mục tiêu hoàn thiện bản đồ số di sản, tích hợp dữ liệu đa ngành và kết nối với các nền tảng quốc gia, quốc tế. Đây được kỳ vọng sẽ là nền tảng để nâng cao năng lực quản lý, quảng bá và khai thác hiệu quả hơn các giá trị văn hóa của địa phương.
Khi những hiện vật trong bảo tàng, những di tích, danh lam thắng cảnh hay các loại hình di sản văn hóa phi vật thể có thể hiện diện sinh động trên môi trường số, hành trình khám phá văn hóa cũng không còn bị giới hạn bởi không gian và thời gian. Chuyển đổi số vì thế không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ, mà là cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, kết nối quá khứ với hiện tại và mở ra những giá trị mới cho tương lai.
