Ngày 20/10 (giờ địa phương), Quốc hội Libya nhất trí phê chuẩn thỏa thuận phân định vùng biển với Thổ Nhĩ Kỳ sau nhiều năm phản đối, làm gia tăng bất đồng với Hy Lạp, Cyprus và Ai Cập về quyền lợi tại khu vực phía đông Địa Trung Hải.
Libya là quốc gia nằm ở khu vực Bắc Phi, có vị trí chiến lược trên bờ biển phía nam Địa Trung Hải, nằm đối diện châu Âu qua Địa Trung Hải. Phía đông Libya giáp Ai Cập, phía tây giáp Tunisia và Algeria, phía nam giáp Niger và Chad, còn phía đông nam giáp Sudan. Với diện tích khoảng 1,76 triệu km², Libya là quốc gia rộng thứ tư châu Phi, phần lớn lãnh thổ thuộc sa mạc Sahara.
Quốc gia này sở hữu đường bờ biển dài khoảng 1.770 km dọc Địa Trung Hải, đồng thời có trữ lượng dầu mỏ lớn hàng đầu châu Phi. Nhờ vị trí kết nối Bắc Phi, khu vực Địa Trung Hải và châu Âu, Libya giữ vai trò quan trọng trong các vấn đề năng lượng, an ninh hàng hải, thương mại và di cư quốc tế.
Libya thay đổi lập trường sau nhiều năm phản đối
Quốc hội Libya, đặt trụ sở tại miền đông và có quan hệ đồng minh với Tư lệnh quân sự Khalifa Haftar, đã bỏ phiếu thông qua bản ghi nhớ về phân định vùng biển mà Thổ Nhĩ Kỳ ký với Chính phủ Đoàn kết Dân tộc Libya (GNA) tại Tripoli năm 2019.
Thỏa thuận xác định phạm vi quyền tài phán trên biển của Libya và Thổ Nhĩ Kỳ tại Địa Trung Hải. Trong những năm gần đây, các mỏ khí đốt tự nhiên lớn được phát hiện tại khu vực này đã làm gia tăng tranh chấp giữa các quốc gia về quyền lợi đối với các vùng biển ngoài khơi.
Theo người phát ngôn Quốc hội Libya Abdullah Bliheg, các nghị sĩ cũng bãi bỏ hai nghị quyết ban hành năm 2020, trong đó một nghị quyết bác bỏ các thỏa thuận với Thổ Nhĩ Kỳ và nghị quyết còn lại cắt đứt quan hệ chính trị với Ankara. Trước đây, Quốc hội Libya phản đối các thỏa thuận trên do Thổ Nhĩ Kỳ hậu thuẫn chính quyền Tripoli trong cuộc xung đột với lực lượng của Tướng Haftar. Tuy nhiên, quan hệ giữa Ankara và chính quyền miền đông Libya đã dần cải thiện trong những năm gần đây.
Giới chức thuộc cả hai chính quyền đối địch tại Libya đều hoan nghênh quyết định mới nhất của Quốc hội. Ông Saddam Haftar, con trai của Tướng Khalifa Haftar, cho rằng quyết định này thể hiện nỗ lực vượt qua những bất đồng trong quá khứ. Ông đánh giá thỏa thuận hàng hải góp phần bảo vệ lợi ích kinh tế của Libya tại Địa Trung Hải, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của Thổ Nhĩ Kỳ trong khu vực.
Bộ Ngoại giao thuộc chính quyền Tripoli, do Thủ tướng Abdul Hamid Dbeibah đứng đầu, cũng coi cuộc bỏ phiếu là bước phát triển tích cực trong quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời khẳng định hai bên sẽ tiếp tục hợp tác phù hợp với các nguyên tắc và quy định của luật pháp quốc tế.
Cùng ngày, Thủ tướng Dbeibah tiếp Giám đốc Cơ quan Tình báo Thổ Nhĩ Kỳ Ibrahim Kalin tại Tripoli. Hai bên thảo luận về hợp tác an ninh, tình hình khu vực và vấn đề di cư.
Hy Lạp, Cyprus phản đối, Ai Cập đứng trước tình thế mới
Quyết định của Quốc hội Libya lập tức vấp phải sự phản đối từ Hy Lạp và Cyprus.
Bộ Ngoại giao Hy Lạp khẳng định cuộc bỏ phiếu không làm thay đổi việc Athens coi bản ghi nhớ năm 2019 là bất hợp pháp, vô hiệu và thiếu cơ sở. Theo Athens, Libya và Thổ Nhĩ Kỳ không có đường bờ biển đối diện hoặc liền kề để làm cơ sở pháp lý cho việc phân định vùng biển. Hy Lạp cũng cho rằng thỏa thuận không tính đến quyền của các đảo thuộc nước này nằm giữa bờ biển Libya và Thổ Nhĩ Kỳ.
Bộ Ngoại giao Hy Lạp nhấn mạnh, các quyết định đơn phương thiếu cơ sở pháp lý không thể thay đổi thực tế địa lý và luật biển quốc tế. Athens cho biết đã thông báo vấn đề tới các đối tác, đồng minh và sẽ thực hiện những biện pháp cần thiết để bảo vệ quyền chủ quyền của mình.
Cyprus cũng lên án cuộc bỏ phiếu và tuyên bố bản ghi nhớ giữa Libya và Thổ Nhĩ Kỳ không có giá trị pháp lý.
Trước đó, Liên minh châu Âu (EU) cho rằng thỏa thuận này xâm phạm quyền của các nước thứ ba. Thổ Nhĩ Kỳ hiện không tham gia Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển.
Trong khi đó, quyết định của Quốc hội Libya đặt Ai Cập trước tình thế ngoại giao mới. Cairo từ lâu hậu thuẫn Tướng Haftar và chính quyền miền đông Libya, đồng thời kiên quyết phản đối thỏa thuận hàng hải giữa Libya và Thổ Nhĩ Kỳ.
Tháng 8/2020, Ai Cập và Hy Lạp ký thỏa thuận phân định vùng biển riêng nhằm đáp trả thỏa thuận giữa Ankara và Tripoli. Giới chức Hy Lạp cho rằng văn kiện này trên thực tế vô hiệu hóa thỏa thuận Libya - Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, với cuộc bỏ phiếu ngày 20/10, các đồng minh chủ chốt của Ai Cập tại Libya hiện chuyển sang ủng hộ chính thỏa thuận mà Cairo phản đối.
Cùng ngày, Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty điện đàm với người đồng cấp Hy Lạp để thảo luận về tình hình Libya và khu vực phía đông Địa Trung Hải, song không trực tiếp đề cập quyết định mới nhất của Quốc hội Libya.
Bối cảnh chia rẽ chính trị kéo dài tại Libya
Những diễn biến mới liên quan đến thỏa thuận hàng hải với Thổ Nhĩ Kỳ diễn ra trong bối cảnh Libya vẫn chưa vượt qua tình trạng chia rẽ chính trị kéo dài hơn một thập kỷ.
Sau cuộc nổi dậy năm 2011 với sự hậu thuẫn của NATO, chính quyền của nhà lãnh đạo Moammar Gadhafi sụp đổ và ông bị sát hại. Libya sau đó rơi vào hỗn loạn, với hai chính quyền đối địch hình thành tại miền đông và miền tây.
Hiện Thủ tướng Abdul Hamid Dbeibah đứng đầu chính phủ tại Tripoli, miền tây Libya, được quốc tế công nhận. Trong khi đó, Thủ tướng Ossama Hammad lãnh đạo chính quyền miền đông, còn Tướng Khalifa Haftar, người chỉ huy Quân đội Quốc gia Libya (LNA), nắm giữ ảnh hưởng quân sự lớn tại khu vực này.
Bên cạnh những bất đồng chính trị và tranh chấp về tài nguyên, Libya còn đối mặt với nhiều thách thức về an ninh và di cư. Quốc gia Bắc Phi này là điểm trung chuyển quan trọng của người di cư từ châu Phi và Trung Đông tìm đường sang châu Âu, trong đó nhiều người phải thực hiện những chuyến vượt biển đầy nguy hiểm.
Trong bối cảnh đó, quyết định phê chuẩn thỏa thuận với Thổ Nhĩ Kỳ đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý trong quan hệ giữa Ankara và các lực lượng chính trị tại Libya, đồng thời làm phức tạp thêm những bất đồng về quyền lợi hàng hải tại phía đông Địa Trung Hải.
