Ngày 5/11 (giờ địa phương), Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ thông qua Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca với Ả-rập Xê-út và Pakistan, theo đó 3 nước cam kết hỗ trợ lẫn nhau khi một thành viên phải đối mặt với cuộc tấn công từ bên ngoài.
Động thái này diễn ra trong bối cảnh tình hình Trung Đông tiếp tục căng thẳng, với nguy cơ xung đột Mỹ-Iran leo thang và giao tranh giữa Ả-rập Xê-út với lực lượng Houthi tại Yemen. Trước những thách thức an ninh ngày càng lớn, các nước trong khu vực đang đẩy mạnh hợp tác quốc phòng, tăng cường khả năng phòng thủ và giảm sự phụ thuộc vào các đối tác bên ngoài.
Với 279 phiếu thuận và 119 phiếu chống, Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ đã phê chuẩn hiệp ước gồm 16 điều khoản mà lãnh đạo ba nước ký kết hồi tháng 8 vừa qua.
Theo thỏa thuận, 3 nước coi hành động tấn công nhằm vào một thành viên là hành động tấn công nhằm vào cả ba nước, đồng thời cam kết phối hợp ngăn chặn các mối đe dọa an ninh, tăng cường hợp tác quân sự, chia sẻ thông tin tình báo và phát triển quan hệ trong lĩnh vực công nghiệp quốc phòng.
Thổ Nhĩ Kỳ khẳng định hiệp ước chỉ mang tính phòng thủ
Việc phê chuẩn hiệp ước đã gây ra những ý kiến trái chiều tại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ. Các đảng đối lập lo ngại thỏa thuận có thể khiến Ankara phải tham gia các cuộc xung đột trong khu vực, đẩy binh sĩ nước này vào tình thế nguy hiểm.
Ông Murat Emir, Phó lãnh đạo nhóm nghị sĩ đảng New Party đối lập, cho rằng hiệp ước có thể mở đường cho việc đưa binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ tới Yemen.
Lo ngại này phần nào bắt nguồn từ ký ức lịch sử về những tổn thất của quân đội Đế chế Ottoman trong các cuộc xung đột tại Yemen đầu thế kỷ 20.
Trước những ý kiến phản đối, ông Fuat Oktay, Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ, thành viên đảng cầm quyền của Tổng thống Recep Tayyip Erdogan, khẳng định Ankara sẽ không tham gia bất kỳ hoạt động quân sự nào ngoài ý muốn hoặc vượt khỏi tầm kiểm soát. Ông nhấn mạnh mọi quyết định triển khai binh sĩ ra nước ngoài đều cần Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ phê chuẩn riêng.
Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ cho biết Ankara đang xem xét khả năng hỗ trợ quân sự cho Ả-rập Xê-út, song khẳng định hiệp ước chỉ mang tính chất phòng thủ. Thổ Nhĩ Kỳ không có kế hoạch đưa quân tham chiến tại Yemen hoặc tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Houthi.
Thổ Nhĩ Kỳ hiện sở hữu lực lượng quân đội lớn thứ hai trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), đồng thời có ngành công nghiệp quốc phòng phát triển nhanh trong những năm gần đây.
Giới chức Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan cũng nhấn mạnh hiệp ước không nhằm chống lại Iran hay bất kỳ quốc gia nào khác.
Ả-rập Xê-út mở rộng quan hệ hợp tác an ninh
Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca do Thái tử Ả-rập Xê-út Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký kết tại thánh địa Mecca vào tháng 8.
Thỏa thuận phản ánh nỗ lực của Ả-rập Xê-út nhằm giảm sự phụ thuộc vào Mỹ trong lĩnh vực an ninh, đồng thời mở rộng quan hệ hợp tác quốc phòng với các đối tác trong khu vực.
Hiệp ước cũng cho thấy quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Ả-rập Xê-út đã cải thiện đáng kể sau giai đoạn căng thẳng kéo dài, đặc biệt liên quan vụ sát hại nhà báo Ả-rập Xê-út Jamal Khashoggi tại Istanbul năm 2018.
Kể từ khi ký kết hiệp ước, bộ trưởng các nước thành viên đã tiến hành 2 cuộc họp tại Istanbul và Riyadh. Tháng 10 vừa qua, các phái đoàn cấp cao của ba nước cũng tới Tehran để thảo luận những biện pháp ngăn chặn nguy cơ xung đột liên quan Iran tái diễn.
Tại cuộc họp ở Riyadh vào tháng 9, ba nước nhất trí nhanh chóng triển khai các cam kết phòng thủ chung, trong đó có việc xây dựng cơ chế điều động lực lượng và phương tiện quân sự tới Ả-rập Xê-út khi cần thiết. Tuy nhiên, các bên chưa công bố chi tiết kế hoạch này.
Syria xem xét khả năng tham gia hiệp ước
Hiệp ước quốc phòng ba bên cũng đang thu hút sự quan tâm của một số quốc gia trong khu vực.
Phát biểu tại một hội nghị ở Bahrain tuần trước, Bộ trưởng Ngoại giao Syria Asaad al-Shibani cho biết các bên đang thảo luận khả năng Syria gia nhập hiệp ước.
Syria hiện duy trì quan hệ gần gũi với cả Thổ Nhĩ Kỳ và Ả-rập Xê-út. Tham gia cơ chế hợp tác quốc phòng này có thể giúp Damascus tăng cường vị thế chiến lược trước Israel, quốc gia đã tiến hành nhiều cuộc không kích vào lãnh thổ Syria và kiểm soát một phần khu vực miền nam nước này sau khi lực lượng nổi dậy lật đổ chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad vào tháng 12/2024.
Một quan chức Thổ Nhĩ Kỳ xác nhận các bên đã trao đổi về khả năng Syria tham gia, nhưng cho biết 3 nước thành viên hiện ưu tiên hoàn thiện cơ cấu tổ chức và cơ chế hoạt động của hiệp ước. Các bên chưa xem xét việc kết nạp thêm thành viên trước khi hoàn tất quá trình trên.
Theo nội dung hiệp ước, ban thư ký của cơ chế hợp tác quốc phòng ba bên sẽ đặt trụ sở tại Ả-rập Xê-út. Tướng về hưu Pakistan Nauman Mahmood giữ chức Tổng Thư ký đầu tiên, với nhiệm kỳ 3 năm.
Hiệp ước có thời hạn 10 năm. Sau thời hạn này, quốc gia thành viên muốn rút khỏi thỏa thuận phải thông báo trước 3 tháng.
