Các nhà khoa học cảnh báo biến đổi khí hậu đang làm thay đổi nhanh chóng hệ sinh thái Địa Trung Hải khi nhiệt độ nước biển tăng cao, tạo điều kiện cho hàng trăm loài sinh vật ngoại lai xâm nhập, đe dọa đa dạng sinh học, nguồn lợi thủy sản và sinh kế của các cộng đồng ven biển.
Ông Ernesto Azzurro, nhà sinh vật biển thuộc Viện Tài nguyên sinh học và Công nghệ sinh học biển của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Italy, cho rằng hệ sinh thái Địa Trung Hải từng tồn tại qua nhiều thế hệ hiện gần như không thể phục hồi.
"Địa Trung Hải của ông bà chúng ta, của các bậc tiền nhân và cả thời Hy Lạp cổ đại đã không còn nữa. Nhiều thay đổi hiện nay là không thể đảo ngược," ông Ernesto Azzurro nói.
Nước biển ấm lên tạo điều kiện cho sinh vật ngoại lai phát triển
Các nhà khoa học xác định Địa Trung Hải là một trong những "điểm nóng" của biến đổi khí hậu. Theo Mạng lưới các chuyên gia Địa Trung Hải về biến đổi khí hậu và môi trường, nhiệt độ nước biển tại khu vực này có thể tăng thêm từ 2 đến 6°C vào năm 2100, trong khi các đợt nắng nóng trên biển sẽ xuất hiện thường xuyên và khắc nghiệt hơn.
Ông Ronan McAdam, chuyên gia hải dương học thuộc Trung tâm Khí hậu Euro-Mediterranean, cho biết do Địa Trung Hải là vùng biển gần như khép kín nên nhiệt lượng khó phân tán như ở các đại dương rộng lớn, khiến vùng biển này nóng lên nhanh hơn so với nhiều khu vực đại dương khác.
Điều kiện mới đã tạo môi trường thuận lợi cho nhiều loài ngoại lai phát triển, trong đó có cá nóc đốm – được xem là một trong những loài xâm lấn nguy hiểm nhất – cùng cá sư tử và nhiều loài khác xâm nhập qua kênh đào Suez trước khi lan dần về phía Pháp và Tây Ban Nha.
Theo Ủy ban Nghề cá Địa Trung Hải thuộc Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), các loài ngoại lai đã xuất hiện tại khu vực này trong nhiều thập kỷ, nhưng tốc độ lan rộng tăng mạnh từ đầu những năm 2000, trùng với giai đoạn nhiệt độ nước biển tăng nhanh. Riêng cá sư tử được ghi nhận lần đầu ở phía đông Địa Trung Hải vào năm 2012 và hiện đã mở rộng phạm vi phân bố về phía tây.
Ông Azzurro nhận định biến đổi khí hậu đang khiến nhiều khu vực, đặc biệt là phía đông Địa Trung Hải, không còn phù hợp với các loài bản địa.
Đa dạng sinh học suy giảm nghiêm trọng
Cộng hòa Síp là một trong những quốc gia đầu tiên chịu tác động do nằm gần kênh đào Suez. Tại đây, cá sư tử đã làm suy giảm đáng kể các quần thể cá bản địa như cá đối đỏ, trong khi cá thỏ biển ăn sạch các thảm tảo dưới đáy biển, phá hủy môi trường sống của nhiều loài khác.
Ông Azzurro cho biết hiện có khoảng 1.000 loài ngoại lai được ghi nhận tại Địa Trung Hải, trong đó khoảng 800 loài đã hình thành quần thể ổn định.
Tác động đối với hệ sinh thái ngày càng rõ rệt. Các vùng nước nông ở phía đông Địa Trung Hải đã mất tới 93% quần thể thân mềm. Tại biển Adriatic, nơi từng nổi tiếng với nghề nuôi vẹm, gần như toàn bộ quần thể vẹm đã chết do nhiệt độ nước biển có thời điểm vượt 30°C.
Từ Venice đến Bari, hiện tượng sinh vật biển chết hàng loạt đã được ghi nhận trên diện rộng. Theo ông Azzurro, nếu không tìm được các quần thể có khả năng thích nghi với điều kiện khí hậu mới, tương lai của nghề nuôi vẹm tại biển Adriatic sẽ rất khó khăn.
Thích ứng để giảm thiểu tác động
Để giảm thiểu nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng, Viện Tài nguyên sinh học và Công nghệ sinh học biển của Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Italy đã triển khai chiến dịch tuyên truyền mang tên "Hãy cảnh giác với bốn loài", nhằm nâng cao nhận thức về các loài ngoại lai nguy hiểm.
Trong đó, cá nóc chứa độc tố có thể gây tử vong nếu được chế biến làm thực phẩm, còn gai của cá sư tử chứa nọc độc có thể gây thương tích nghiêm trọng.
Các chuyên gia cho rằng việc loại bỏ hoàn toàn các loài ngoại lai hiện không còn khả thi, song vẫn có thể giảm thiểu tác động bằng nhiều giải pháp.
Một số quốc gia đang xem xét khai thác thương mại các loài có thể sử dụng làm thực phẩm như cá sư tử nhằm kiểm soát số lượng. Đồng thời đề xuất hỗ trợ ngư dân đánh bắt các loài không thể sử dụng làm thực phẩm như cá nóc để tiêu hủy.
Ông Piero Genovesi, chuyên gia động vật học thuộc Viện Bảo vệ và Nghiên cứu Môi trường Italy, cho rằng cần ngăn chặn sự xuất hiện của các loài ngoại lai mới bằng cách thực thi nghiêm các quy định quốc tế về xử lý nước dằn tàu và sử dụng các loại sơn chuyên dụng chống sinh vật bám trên thân tàu. Theo ông, các biện pháp này có thể giảm từ 95–99% nguy cơ các loài ngoại lai mới xâm nhập.
Ngoài ra, việc điều chỉnh chính sách khai thác thủy sản và phục hồi các loài bản địa cũng sẽ giúp hệ sinh thái từng bước thích ứng với điều kiện mới.
"Các giải pháp đều đã có. Điều cấp bách hiện nay là giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch và tăng cường phối hợp ở quy mô toàn cầu," ông Genovesi nhấn mạnh.
