Tàu vũ trụ tự hành mang tên Link của Công ty Katalyst Space Technologies đã rơi trở lại Trái Đất ngày 25/9 (theo giờ địa phương), chưa đầy 3 tháng sau khi khởi hành với sứ mệnh táo bạo nhằm giải cứu kính thiên văn Swift đã 22 tuổi của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Mỹ (National Aeronautics and Space Administration-NASA).
Đài quan sát Swift được NASA phóng lên vào năm 2004 với kinh phí 364 triệu USD, là đài quan sát không gian có khả năng xoay trở cực nhanh để ghi lại các vụ nổ tia gamma, các ngôi sao phát nổ và những hiện tượng vũ trụ diễn biến chớp nhoáng. Đóng vai trò như hệ thống cảnh báo sớm cho cộng đồng thiên văn học toàn cầu, kính thiên văn này đã cung cấp những dữ liệu vô giá về các vụ nổ lớn nhất trong vũ trụ trước khi đối mặt với nguy cơ suy giảm quỹ đạo.
Để cứu vãn thiết bị quan trọng này, Công ty Katalyst Space Technologies đã thực hiện sứ mệnh trục vớt trị giá 30 triệu USD do NASA tài trợ; tuy nhiên, sau khi tàu vũ trụ tự hành ba tay đòn mang tên Link gặp sự cố kỹ thuật và cạn kiệt nhiên liệu, công ty đã phải công bố chấm dứt sứ mệnh và để con tàu bốc cháy khi rơi trở lại tầng khí quyển Trái Đất, khép lại nỗ lực giải cứu đầy táo bạo. Đài quan sát Swift dự kiến cũng sẽ rơi theo vào đầu tháng 11 khi quỹ đạo của nó sụt giảm đều đặn.
Giữa bối cảnh hàng loạt thiết bị đắt đỏ đối mặt nguy cơ hỏng hóc hay suy giảm quỹ đạo, sự xuất hiện của các tàu tự hành tư nhân như tàu Link thuộc Katalyst Space Technologies đánh dấu bước tiến lớn trong ngành vũ trụ. Khác với các cơ quan chính phủ vốn ưu tiên ngân sách công cho nghiên cứu cốt lõi, doanh nghiệp tư nhân chủ động gánh vác sứ mệnh cứu hộ, bảo trì và kéo dài tuổi thọ vệ tinh nhờ sự linh hoạt và tối ưu chi phí.
Shawn Domagal-Goldman, nhà khoa học không gian (Research Space Scientist) và nhà quản lý chương trình làm việc tại NASA, chia sẻ: Dù cảm thấy tiếc nuối khi sứ mệnh của Swift đi đến hồi kết, đội ngũ vẫn hiểu rằng nỗ lực đẩy quỹ đạo này hoàn toàn xứng đáng trong mọi kịch bản.
Ông nói thêm rằng chiến dịch này mang lại kinh nghiệm thực tế quý giá cho các sứ mệnh cứu hộ vệ tinh trong tương lai, đồng thời thúc đẩy các nhóm làm việc chạy đua với thời gian chưa từng có.
Được chế tạo gấp rút trong chưa đầy một năm, tàu Link theo dự kiến sẽ bắt giữ kính thiên văn Swift 22 năm tuổi, sau đó đưa nó lên quỹ đạo cao hơn, giúp kéo dài thời gian hoạt động để tiếp tục quan sát một số vụ nổ lớn nhất trong vũ trụ. Các đợt bùng nổ bức xạ mạnh mẽ từ Mặt Trời đẩy kính thiên văn này rơi vào vòng xoáy đi xuống nhanh hơn mức kỹ sư dự kiến.
Để tranh thủ thời gian, NASA đình chỉ các hoạt động quan sát đầu năm nay và định vị lại Swift nhằm giảm thiểu lực cản khí quyển kéo xuống. Các nhà quản lý cho biết nếu không, Swift có thể đã tái nhập khí quyển trước khi đội cứu hộ kịp tiếp cận.
Tàu Link phóng lên vào ngày 3/7, nhưng nhanh chóng gặp sự cố điện tử làm hỏng 2 trong 3 bánh đà cần thiết để quay tàu vũ trụ. Sau đó, một van gặp sự cố khiến tàu quay mất kiểm soát với tốc độ cao, làm gián đoạn hệ thống thông tin liên lạc. Các kỹ sư giành lại quyền kiểm soát, nhưng tàu Link không còn đủ nhiên liệu để thực hiện công việc và chiến dịch cứu hộ buộc phải hủy bỏ vào tháng 8.
Công ty Katalyst tận dụng vài tuần ít ỏi còn lại để luyện tập thao tác các tay đòn robot của tàu Link, mỗi tay đòn dài khoảng 1 mét và có phần đầu kẹp giống bàn tay. Các kỹ sư điều khiển bay thậm chí dẫn đường thành công cho tàu vũ trụ áp sát Swift ở khoảng cách từ 12 đến 15 km, đủ gần để chụp lại những bức ảnh.
Ghonhee Lee, Giám đốc điều hành của Katalyst, bày tỏ trong một thông báo của công ty rằng đội ngũ đã ý thức từ đầu về tính chất đầy tham vọng của một sứ mệnh mang lịch trình gấp gáp. Ông Lee cho biết công ty sẽ đúc rút toàn bộ bài học kinh nghiệm để áp dụng vào các nỗ lực thu hồi vệ tinh trong tương lai, đồng thời nhấn mạnh đây là nền tảng vững chắc để công ty tiếp tục phát triển.
Kính thiên văn Swift quay trở lại công việc quét vũ trụ trong khoảng 1 tháng ngắn ngủi còn lại của mình. Sau khi hành trình của tàu Link thất bại, NASA hiện đang khẩn trương tìm phương án thay thế để lấp đầy khoảng trống mà kính thiên văn Swift sắp để lại.
