Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành tình cảm sâu nặng và sự quan tâm đặc biệt đối với ngành Than và những người thợ mỏ. Lời căn dặn của Người: “Ngành sản xuất than cũng như quân đội đánh giặc” thể hiện niềm tin và nhắc nhở người thợ về trách nhiệm đối với sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Tinh thần trách nhiệm ấy bắt nguồn từ truyền thống đấu tranh kiên cường, được hun đúc qua cuộc Tổng bãi công ngày 12/11/1936 và kết tinh thành phẩm chất “Kỷ luật và Đồng tâm” của công nhân Vùng mỏ. Trải qua 90 năm, truyền thống ấy vẫn là nguồn sức mạnh để các thế hệ thợ mỏ đoàn kết, vượt khó, lao động sáng tạo, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Kỷ niệm 90 năm Ngày Truyền thống Công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than là dịp tri ân những thế hệ đi trước, đồng thời khẳng định trách nhiệm tiếp nối truyền thống bằng những nỗ lực đổi mới, phát triển, đóng góp thiết thực cho đất nước.
Ngày 12/11/1936, hơn ba vạn thợ mỏ vùng Hòn Gai, Cẩm Phả cùng đứng lên đấu tranh đòi quyền sống, quyền làm việc và những quyền lợi chính đáng. Cuộc Tổng bãi công thắng lợi trở thành mốc son trong lịch sử phong trào công nhân Việt Nam, đồng thời hun đúc truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” của công nhân Vùng mỏ - truyền thống ngành Than. Từ cuộc đấu tranh ấy, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và sự gắn bó vì lợi ích chung đã trở thành nguồn sức mạnh của các thế hệ thợ mỏ trong hành trình đấu tranh giành độc lập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, giữa muôn vàn khó khăn, người thợ mỏ vừa đấu tranh bảo vệ việc làm, quyền lợi, vừa góp sức xây dựng chính quyền cách mạng. Cuộc tổng bãi công của khoảng 4.000 công nhân Hòn Gai – Cẩm Phả từ ngày 29/6 đến 5/7/1946 thể hiện ý chí kiên cường của công nhân Vùng mỏ trước sự đàn áp, bóc lột của thực dân Pháp và chủ mỏ. Khi kháng chiến lan rộng, họ vừa giữ nhịp sản xuất, vừa trực tiếp chiến đấu, chế tạo vũ khí tại Mạo Khê và xây dựng lực lượng tự vệ, tiền thân của Đại đội Hồ Chí Minh, thành lập ngày 30/12/1946.
Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, công nhân tiếp tục đấu tranh, quyết giữ máy móc, thiết bị và cơ sở sản xuất trước âm mưu tháo dỡ, phá hoại của chủ mỏ. Ngày 25/4/1955, quân Pháp rút khỏi Vùng mỏ, mở ra thời kỳ người thợ thực sự làm chủ hầm lò, nhà máy. Từ những cơ sở hư hỏng, thiết bị thiếu thốn, họ khẩn trương khôi phục sản xuất. Chỉ sau 20 ngày, hệ thống đường trục vận chuyển than số 2 tại Đèo Nai được khôi phục. Năm 1955, toàn ngành khai thác 440.000 tấn than; năm 1956, sản lượng vượt một triệu tấn, cao hơn mức cao nhất dưới thời chủ mỏ Pháp. Những con số ấy ghi dấu nỗ lực hồi sinh Vùng mỏ và niềm tự hào của người lao động khi thành quả lao động được phục vụ đất nước, cuộc sống do chính mình làm chủ.
Trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Vùng mỏ là địa bàn trọng điểm bị đánh phá. Dù bom đạn làm hư hỏng nhà sàng, bến cảng, gián đoạn vận tải, công nhân ngành Than vẫn bám lò, giữ máy, khôi phục sản xuất. Máy móc, vật tư được sơ tán; hầm trú ẩn, giao thông hào được xây dựng ngay tại khai trường. Khi nhà sàng Cửa Ông bị đánh phá, những người thợ từ Mạo Khê, Vàng Danh, Hòn Gai, Cẩm Phả lại tập hợp, khẩn trương sửa chữa, đưa công trình trở lại hoạt động. Trong giai đoạn 1955-1975, ngành Than Quảng Ninh sản xuất hơn 56,75 triệu tấn than, góp phần bảo đảm nguồn năng lượng cho hậu phương lớn chi viện tiền tuyến.
Khi Tổ quốc cần, những người thợ quen búa, kíp mìn sẵn sàng lên đường chiến đấu. Ngày 30/7/1967, “Binh đoàn Than” được tuyên bố thành lập tại thị xã Hòn Gai. Gần 2.000 công nhân ưu tú từ các mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí tình nguyện ra trận; có người viết đơn bằng máu xin vào Nam chiến đấu. Ở hậu phương, người thợ tiếp tục sản xuất, vận chuyển hàng hóa quân sự, xây dựng tuyến đường ống dẫn dầu, tham gia lực lượng phòng không. Mỗi người một nhiệm vụ, tất cả cùng hướng về mục tiêu giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước.
Đại thắng mùa Xuân năm 1975 khép lại cuộc chiến tranh đầy hy sinh, mất mát. Nhiều người thợ đã gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường, có người mãi mãi không trở về. Những người ở lại tiếp tục lao động, dựng xây quê hương. Đóng góp của các thế hệ thợ mỏ được ghi dấu trong những chuyến than vượt bom đạn, những công trình hồi sinh từ đổ nát và cả những hy sinh thầm lặng, tiếp nối qua từng thế hệ.
Sau ngày đất nước thống nhất, ngành Than phải đối mặt với nhiều khó khăn trong khôi phục và tổ chức sản xuất. Đặc biệt, giai đoạn 1990-1994, hoạt động khai thác, tiêu thụ than gặp nhiều trở ngại; tình trạng khai thác, buôn bán than trái phép diễn biến phức tạp, than thổ phỉ lấn át thị trường, gây thất thoát tài nguyên, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và tiêu thụ than của các đơn vị chính quy. Cơ chế quản lý còn nhiều bất cập, nguồn vốn đầu tư hạn hẹp, thiết bị và công nghệ lạc hậu, điều kiện khai thác ngày càng khó khăn, đời sống công nhân chịu nhiều sức ép. Ngành Than đứng trước yêu cầu cấp thiết phải lập lại trật tự trong khai thác, tiêu thụ, tổ chức lại sản xuất và tìm hướng phát triển ổn định, lâu dài.
Sự ra đời của Tổng công ty Than Việt Nam năm 1994 đánh dấu bước ngoặt trong quá trình tổ chức lại ngành Than. Trên cơ sở tập trung đầu mối quản lý, điều hành, Tổng công ty từng bước khắc phục tình trạng sản xuất, tiêu thụ phân tán, củng cố hệ thống khai thác và tiêu thụ than chính quy, tăng cường quản lý tài nguyên, chấn chỉnh hoạt động kinh doanh. Cùng với việc sắp xếp tổ chức, Tổng công ty đẩy mạnh đầu tư thiết bị, đổi mới công nghệ, phát triển năng lực khai thác, sàng tuyển và vận tải; từng bước nâng cao sản lượng, chất lượng than và hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Đây là nền tảng quan trọng để ngành Than vượt qua giai đoạn khó khăn, đáp ứng tốt hơn nhu cầu than cho nền kinh tế.
Từ nền tảng đó, Tổng công ty Than Việt Nam tiếp tục phát triển, mở rộng lĩnh vực hoạt động và hình thành Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV) với các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh chủ lực gồm than, khoáng sản, điện lực và vật liệu nổ công nghiệp. TKV từng bước nâng cao năng lực khai thác, chế biến, đầu tư các dự án công nghiệp, phát triển cơ sở hạ tầng và hoàn thiện mô hình quản trị. Từ gần 6 triệu tấn than năm 1994, sản lượng khai thác của ngành đã đạt 44,5 triệu tấn năm 2012. Trong 30 năm (1994–2023), TKV khai thác hơn 850 triệu tấn, tiêu thụ gần 900 triệu tấn than. Sản lượng than hầm lò tăng từ 1,8 triệu tấn năm 1994 lên 27 triệu tấn năm 2024, tỷ trọng trong tổng sản lượng tăng từ 25% lên 73%, cho thấy bước tiến về cơ giới hóa và năng lực khai thác. Năm 2024, Tập đoàn đạt doanh thu khoảng 168.200 tỷ đồng, nộp ngân sách trên 25.500 tỷ đồng; 9 tháng năm 2026, doanh thu đạt gần 139.660 tỷ đồng, tăng 12,9% so với cùng kỳ, tiền lương bình quân đạt gần 19,87 triệu đồng/người/tháng.
Trong quá trình đó, Tập đoàn đã đầu tư đổi mới công nghệ, cơ giới hóa, tự động hóa, nâng cao năng lực quản trị và phát triển nguồn nhân lực; từng bước giảm sức lao động thủ công, cải thiện điều kiện an toàn, việc làm và thu nhập của công nhân. Cùng với nhiệm vụ sản xuất, kinh doanh, Tập đoàn tăng cường quản lý, sử dụng tiết kiệm tài nguyên, xử lý chất thải, cải tạo và phục hồi môi trường; triển khai định hướng “xanh hóa môi trường khai thác mỏ”, “đưa công viên vào trong mỏ, nhà máy”, hướng tới phát triển hài hòa giữa hiệu quả sản xuất, đời sống người lao động và trách nhiệm với cộng đồng.
Những thành quả ấy được tạo nên từ sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước, sự phối hợp của các ban, bộ, ngành Trung ương và địa phương, sự điều hành của các thế hệ lãnh đạo Tập đoàn, đặc biệt là tinh thần đoàn kết, lao động sáng tạo và ý thức kỷ luật của đội ngũ cán bộ, công nhân, người lao động. Từ giai đoạn khó khăn, khi hoạt động khai thác và tiêu thụ bị ảnh hưởng bởi than thổ phỉ, đến quá trình xây dựng mô hình tập đoàn công nghiệp, các thế hệ thợ mỏ đã kiên trì giữ nhịp sản xuất, bảo đảm nguồn than cho nền kinh tế, góp phần bảo toàn và phát triển vốn nhà nước, duy trì việc làm và từng bước nâng cao đời sống người lao động.
Thực tiễn phát triển của TKV cho thấy, để vượt qua khó khăn, giữ vững vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và phát triển bền vững, Tập đoàn phải kiên định những giá trị cốt lõi, đồng thời không ngừng đổi mới tổ chức, công nghệ và phương thức quản lý. Trong đó, có những bài học xuyên suốt cần tiếp tục phát huy.
Thứ nhất, phát huy truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, coi đây là nền tảng tạo nên sức mạnh đoàn kết và ý chí vượt khó của các thế hệ thợ mỏ. Truyền thống ấy được hun đúc qua lịch sử đấu tranh, lao động và xây dựng ngành Than, thể hiện ở tinh thần đoàn kết, ý thức tổ chức kỷ luật, sự chủ động, sáng tạo và trách nhiệm với công việc. Trong điều kiện sản xuất ngày càng khó khăn, yêu cầu an toàn ngày càng cao, mỗi cán bộ, công nhân cần biến tinh thần ấy thành hành động cụ thể, chấp hành nghiêm quy trình, phối hợp chặt chẽ trong lao động, chủ động khắc phục khó khăn và quyết tâm hoàn thành nhiệm vụ.
Thứ hai, kiên trì đổi mới tổ chức, hoàn thiện hệ thống quản trị và nâng cao hiệu quả sử dụng các nguồn lực. Cơ chế quản lý phải đồng bộ, phân định rõ trách nhiệm, phát huy tính chủ động và tinh thần tự chịu trách nhiệm của từng đơn vị. Việc tái cơ cấu, sắp xếp tổ chức cần bám sát chiến lược phát triển và yêu cầu của từng giai đoạn, bảo đảm bộ máy vận hành hiệu quả, nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng ứng phó với những biến động của thị trường.
Thứ ba, coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất, kinh doanh. Đầu tư thiết bị, đổi mới công nghệ khai thác, tuyển khoáng và chế biến sâu phải gắn với nghiên cứu, ứng dụng, cải tiến kỹ thuật và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. TKV cần tiếp tục khuyến khích sáng kiến, cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ phù hợp với điều kiện sản xuất; phát huy tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới trên cơ sở tuân thủ kỷ luật, quy trình và trách nhiệm, qua đó nâng cao năng lực sản xuất và hiệu quả hoạt động của Tập đoàn.
Thứ tư, xác định con người là nhân tố quyết định sự phát triển lâu dài của Tập đoàn. TKV cần xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý có bản lĩnh, năng lực tổ chức thực hiện; đội ngũ chuyên gia, cán bộ kỹ thuật đủ trình độ làm chủ công nghệ; lực lượng công nhân lành nghề, có tác phong công nghiệp và ý thức an toàn cao. Công tác đào tạo, bồi dưỡng, phát hiện và trọng dụng nhân tài phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, tạo điều kiện để người lao động nâng cao trình độ, phát triển nghề nghiệp và có thu nhập tương xứng với đóng góp. Truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” cần được cụ thể hóa thành ý thức trách nhiệm, tinh thần đoàn kết và tác phong làm việc trong từng vị trí công tác, từng ca sản xuất và mỗi quyết định quản lý.
Bước vào chặng đường phát triển mới, TKV đứng trước những yêu cầu ngày càng cao về bảo đảm an ninh năng lượng, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải và phát triển công nghiệp theo hướng hiện đại. Những biến động của thị trường năng lượng, tiến bộ công nghệ và xu hướng chuyển dịch xanh đòi hỏi Tập đoàn phải đổi mới mạnh mẽ hơn về tư duy, mô hình tổ chức và phương thức quản trị; phát huy nội lực, tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh cốt lõi, nâng cao hiệu quả đầu tư và năng lực cạnh tranh.
Tại buổi làm việc về tái cơ cấu TKV ngày 29/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu tái định vị Tập đoàn thành tập đoàn công nghiệp năng lượng, vật liệu hiện đại; đi đầu trong đổi mới công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Đồng chí lưu ý: “Mỗi tấn than, mỗi tấn quặng phải được sử dụng tiết kiệm hơn, tạo ra giá trị cao hơn, giảm tác động đến môi trường hơn”.
Đây vừa là định hướng chiến lược, vừa là yêu cầu cụ thể đối với từng lĩnh vực sản xuất, từng dự án đầu tư và mỗi quyết định quản lý của Tập đoàn.
Quán triệt tinh thần chỉ đạo đó, TKV cần tiếp tục đẩy mạnh cơ giới hóa, tự động hóa, ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số; nâng cao năng lực khai thác, chế biến sâu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển các sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Cùng với việc bảo đảm đủ than cho nền kinh tế, Tập đoàn phải tăng cường quản lý chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, thực hiện nghiêm các yêu cầu về an toàn lao động, bảo vệ môi trường, cải tạo và phục hồi môi trường sau khai thác. Quá trình đổi mới phải gắn với sắp xếp tổ chức hợp lý, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, kỹ sư, công nhân kỹ thuật, đồng thời chăm lo tốt hơn việc làm, thu nhập, nhà ở, y tế và điều kiện làm việc của người lao động.
Trên hết, mọi bước phát triển của TKV phải bắt nguồn từ con người và hướng tới con người. Truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” cần tiếp tục được phát huy trong điều kiện sản xuất hiện đại, thể hiện bằng kỷ luật công nghệ, kỷ luật an toàn, trách nhiệm trong quản lý và sự đồng lòng đổi mới. Mỗi cán bộ, đảng viên, người lao động cần nhận thức rõ trách nhiệm gìn giữ tài nguyên quốc gia, làm chủ thiết bị, công nghệ, nâng cao năng suất và chất lượng công việc. Đó cũng là cách thiết thực để những giá trị được hun đúc qua 90 năm lịch sử tiếp tục trở thành nguồn lực cho sự phát triển của Tập đoàn.
Kỷ niệm 90 năm Ngày Truyền thống Công nhân Vùng mỏ - Truyền thống ngành Than, chúng ta thành kính tưởng nhớ những người đã hy sinh trong đấu tranh, chiến đấu và lao động; trân trọng đóng góp bền bỉ của các thế hệ cán bộ, công nhân, người lao động. Chặng đường đã qua ghi dấu sự lãnh đạo của Đảng, sự quan tâm của Nhà nước, sự phối hợp của các ban, bộ, ngành, địa phương và trên hết là ý chí, nghị lực, tinh thần đoàn kết của những người thợ mỏ. Những thành quả hôm nay được xây dựng từ mồ hôi, trí tuệ và cả những hy sinh của nhiều thế hệ, tạo nền tảng để TKV tiếp tục thực hiện sứ mệnh bảo đảm an ninh năng lượng, đóng góp cho ngân sách nhà nước và sự phát triển của đất nước.
90 năm là một hành trình đáng tự hào, đồng thời đặt lên vai các thế hệ hôm nay trách nhiệm viết tiếp truyền thống bằng những kết quả cụ thể trong lao động, sản xuất và đổi mới. Với nền tảng “Kỷ luật và Đồng tâm”, với bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần đoàn kết của đội ngũ người lao động, TKV quyết tâm vượt qua khó khăn, nâng cao năng lực quản trị, phát triển theo hướng hiện đại, xanh và bền vững, hoàn thành tốt nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước và nhân dân giao phó; không ngừng nâng cao giá trị đóng góp của ngành Than - Khoáng sản Việt Nam đối với đất nước.
Trình bày: ĐỖ QUANG
