Trải qua hơn 185 năm hình thành và phát triển, Vùng mỏ Quảng Ninh không chỉ là trung tâm khai thác than, cung cấp nguồn năng lượng quan trọng cho đất nước, mà còn là cái nôi hun đúc bản lĩnh, ý chí kiên cường của giai cấp công nhân Việt Nam. Mỗi tầng than, vỉa mỏ, mỗi vùng đất, địa danh nơi đây đều ghi dấu những chặng đường đấu tranh cách mạng, tinh thần yêu nước, khí tiết kiên trung và ý chí đoàn kết của các thế hệ thợ mỏ. Tất cả đã kết tinh thành truyền thống vẻ vang “Kỷ luật và Đồng tâm”, trở thành sức mạnh tinh thần bền bỉ của người thợ mỏ qua các thế hệ.
Địa điểm: Thôn Trại Hà, phường Mạo Khê, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Tỉnh (2008)
Lật mở những trang sử cũ, dòng chảy của ngành Khai thác Than – Khoáng sản Việt Nam bắt đầu bằng một bức chỉ dụ mang tầm vóc lịch sử. Tháng 12 năm Kỷ Hợi, Tổng đốc Hải-Yên Tôn Thất Bật dâng sớ tâu xin khai thác nguồn tài nguyên than đá dồi dào tại vùng núi Yên Lĩnh. Đúng ngày 10/01/1840, vua Minh Mệnh phê chuẩn chỉ dụ, chính thức mở ra ngành công nghiệp khai khoáng trên đất nước Việt Nam.
Từ một công trường khai mỏ thủ công, quy mô thô sơ dưới triều Nguyễn, Yên Lãng đã trở thành "cái nôi" nuôi dưỡng và quy tụ hàng chục vạn lao động từ khắp mọi miền Tổ quốc. Nơi đây đã sản sinh ra nền "Văn hóa thợ mỏ" kiên cường, giàu tính cộng đồng và đậm đà bản sắc. Ngày nay, Khu di tích Miếu Mỏ với Đền Hạ, Đền Thượng và Đài Hoàng đế lệnh chỉ sừng sững giữa đại ngàn không chỉ là điểm tựa tâm linh tri ân các bậc tiền nhân mà còn là "địa chỉ đỏ" nhắc nhớ về cội nguồn gian khổ nhưng rất đỗi tự hào.
Địa điểm: Phường Cẩm Phả, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Quốc gia (1997)
Nằm trong khuôn viên Xí nghiệp Vật tư Cẩm Phả, Ngã tư đường lên mỏ Đèo Nai từng là điểm nút giao thông huyết mạch dưới thời Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (SFCT). Sáng ngày 12/11/1936, ngọn lửa đấu tranh bùng lên khi hơn một vạn thợ mỏ Cẩm Phả đồng loạt nghỉ việc, đòi tăng lương, giảm giờ làm và chống đánh đập.
Mặc cho thực dân Pháp điều động lính lê dương, mật thám và các quan chức đầu sỏ về đàn áp, tinh thần kiên cường của thợ mỏ vẫn không hề lay chuyển. Sau 7 ngày đêm đấu tranh quả cảm, giới chủ mỏ buộc phải chấp nhận toàn bộ yêu sách. Thắng lợi vang dội lan rộng ra toàn vùng, quy tụ hơn 3 vạn công nhân bãi công ngưng trệ toàn bộ bộ máy khai thác của SFCT. Bất tử từ ngọn lửa ấy, khẩu hiệu "Kỷ luật và Đồng tâm chúng ta nhất định thắng" đã trở thành cẩm nang hành động, bản sắc văn hóa độc đáo của thợ mỏ Quảng Ninh suốt gần một thế kỷ qua
Địa điểm: Số 95A đường Lê Thánh Tông, phường Hồng Gai, thành phố Hạ Long
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp tỉnh (2021)
Thành lập năm 1888, Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ đã biến tòa nhà 2 tầng mang kiến trúc công sở Pháp cổ điển tại Hồng Gai thành trung tâm điều hành vơ vét tài nguyên và đàn áp phong trào công nhân.
Tuy nhiên, chính nơi đây đã chứng kiến bước ngoặt vĩ đại: Ngày 15/05/1955, Xí nghiệp Quốc doanh Than Hòn Gai chính thức tiếp quản trụ sở từ tay người Pháp, mở ra kỷ nguyên công nhân làm chủ vận mệnh mỏ than. Ngày nay, tòa nhà vừa là Di tích lịch sử cấp Tỉnh, vừa giữ vai trò Trung tâm Điều hành Sản xuất tại Quảng Ninh của Tập đoàn TKV – biểu tượng sống động cho sự tiếp nối kiêu hãnh từ quá khứ gian lao đến hiện đại, bền vững
Địa điểm: Phường Cẩm Phả, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Quốc gia (2016)
Khắc phục mọi khó khăn sau ngày giải phóng khu mỏ (1955), thợ mỏ Đèo Nai đã tự lực tự cường, đưa sản lượng khai thác tăng vọt. Nhờ những thành tích lao động xuất sắc, công trường Đèo Nai vinh dự được đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm vào chiều ngày 30/3/1959
Mặc cho đường dốc bụi mờ, Bác đã trực tiếp trèo lên tận Tầng 10 công trường khai thác, đến bên từng chiếc xe goòng thăm hỏi thợ mỏ và ghé thăm khu bếp ăn công nhân. Lời Bác căn dặn năm xưa: "Bây giờ chúng ta làm cho mình, cho nhân dân và cho con cháu chúng ta nữa... Muốn làm được nhiều than thì phải có tinh thần trách nhiệm, phải Kỷ luật và Đồng tâm" đã trở thành kim chỉ nam cho bao thế hệ. Ngày nay, Khu di tích Quốc gia Bác Hồ về thăm Mỏ Đèo Nai với Bia lưu niệm, Nhà tưởng niệm Bác Hồ trên đỉnh núi cao là điểm tựa tinh thần thiêng liêng của ngành Than.
Địa điểm: Phường Cẩm Đông, thành phố Cẩm Phả
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp tỉnh (2008)
Nằm nép mình bên bờ vịnh Bái Tử Long thơ mộng, Vũng Đục là nơi ghi dấu tội ác dã man của thực dân Pháp trong những năm 1948 – 1949 và khí tiết kiên trung không gì lay chuyển của người chiến sĩ cách mạng.
Đêm 18/9/1948, sau khi dùng muôn vàn đòn tra tấn dã man nhưng không bẻ gãy được ý chí người thợ mỏ, kẻ thù đã trói 30 chiến sĩ (trong đó có 8 nữ liệt sĩ tuổi đời mươi tròn) vào bao tải trút xuống biển sâu. Sự hy sinh oanh liệt ấy đã làm chấn động cả nước, thôi thúc nhà thơ Huy Cận viết nên bài thơ "Năm người con gái anh hùng Cẩm Phả" và được Bác Hồ gửi tặng 5 huy hiệu cao quý. Tượng đài Vũng Đục ngày nay hướng ra biển lớn như một ngọn hải đăng tâm linh, nhắc nhở thế hệ mai sau về cái giá của độc lập, tự do
Địa điểm: Công viên Lán Bè, phường Hồng Gai, thành phố Quảng Ninh
Công trình: Tượng đài đúc đồng nguyên chất khánh thành năm 2016
"Sống vì Đảng, chết cũng không rời Đảng" – câu nói đầy khí tiết của đồng chí Vũ Văn Hiếu, Bí thư Đặc khu ủy đầu tiên của Khu mỏ Quảng Ninh, đã trở thành biểu tượng bất tử trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
Dấn thân làm phu mỏ Hà Tu từ năm 1928, đồng chí đã gây dựng cơ sở cách mạng và kiên cường lãnh đạo phong trào công nhân. Khi bị thực dân Pháp giam cầm và tra tấn đến hơi thở cuối cùng tại nhà tù Côn Đảo (1942), đồng chí đã trút bỏ chiếc áo duy nhất đang mặc trao lại cho đồng chí Lê Duẩn. Tượng đài Vũ Văn Hiếu sừng sững giữa không gian văn hóa thành phố Hạ Long là lời nhắc nhở kiêu hãnh về tình đồng chí, lòng trung thành vô hạn với lý tưởng cách mạng.
Địa điểm: Phường Cửa Ông, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Quốc gia (1997)
Cụm di tích khép kín khắc họa trọn vẹn bản lĩnh kiên cường của công nhân vùng Mỏ qua hai giai đoạn lịch sử:
Cầu Poóc-tích số 1: Cầu trục sắt do Pháp chế tạo từ năm 1928. Đêm mùng 6 rạng sáng 7/11/1929, chiến sĩ trẻ Ngô Huy Tăng (18 tuổi) đã dũng cảm trèo lên đỉnh cầu trục treo cao Lá cờ đỏ Búa Liềm kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười Nga. Anh bị địch bắt, tra tấn dã man và hy sinh tại nhà tù Sơn La khi mới 21 tuổi. Cầu Poóc-tích số 1 ngày nay vẫn kiên cường vận hành với công suất 200 tấn/giờ.
Trận địa pháo cao xạ 37mm & Hầm Chỉ huy: Nằm trên điểm cao 60m đối diện Nhà sàng Cửa Ông. Trong chiến tranh phá hoại của Mỹ (1965 - 1972), Đại đội Tự vệ Nhà sàng đã dũng cảm đánh lui hàng trăm đợt không kích, bắn rơi nhiều máy bay hiện đại. Tháng 1/1967, Tự vệ Nhà sàng vinh dự trở thành tập thể đầu tiên của vùng Mỏ nhận danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân
Địa điểm: Mỏm đồi 104 Ba Đèo, phường Hồng Gai, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Quốc gia (1997)
Nằm trên đỉnh đồi Ba Đèo lộng gió nhìn ra vịnh Hạ Long, trận địa pháo cao xạ 37mm của Đại đội 34 (sau này là Đại đội Đặng Bá Hát - Công ty Tuyển than Hòn Gai) đã đi vào huyền thoại
Chiều ngày 12/7/1972, không quân Mỹ huy động 38 máy bay phản lực tập kích dữ dội bến phà Bãi Cháy và nhà máy nước. Giữa làn mưa bom bão đạn, Đại đội trưởng Đặng Bá Hát bị mảnh bom văng làm bị thương nặng ở bụng. Anh đã dũng cảm một tay bịt vết thương, một tay phất cờ lệnh chỉ hữu cho đến khi trút hơi thở cuối cùng. Tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" của Anh hùng Đặng Bá Hát cùng đồng đội đã được khắc ghi trọn đời vào lịch sử vùng Mỏ
Địa điểm: Phường Hồng Gai, thành phố Quảng Ninh
Cấp xếp hạng: Di tích lịch sử cấp Quốc gia (2017)
Tháng 7/1967, để chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy xuân Mậu Thân 1968, Trung ương đã cho phép tỉnh và ngành Than lần đầu tiên tổ chức một đợt tuyển quân quy mô lớn. Chỉ trong vòng 4 ngày (từ 27 đến 30/7/1967), tỉnh Quảng Ninh và ngành Than đã huy động hơn 1.000 người, đủ quân cho 3 tiểu đoàn: 385, 386 và Tiểu đoàn 9. Lãnh đạo tỉnh và ngành Than thống nhất gọi lực lượng này là Binh đoàn Than. Trong cuộc kháng chiến cống Mỹ cứu nước, chiến sĩ Binh đoàn Than đã có mặt ở những nơi ác liệt nhất, lập nhiều chiến công. Với những giá trị sự kiện, lịch sử của mình, khu di tích lưu niệm sự kiện thành lập Binh đoàn Than đã được Uỷ ban nhân dân tỉnh xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh vào năm 2017 (Quyết định 188/QĐ-UBND, ngày 16/1/2017 về việc xếp hạng di tích cấp tỉnh của Uỷ ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh)
Địa điểm: Khu 3, phường Mông Dương, thành phố Quảng Ninh
Quy mô: Di sản công nghệ hầm lò sâu đầu tiên tại Việt Nam
Khởi công năm 1934 ở độ sâu -97,5m, Lò giếng đứng Mông Dương là công trình khai thác hầm lò hiện đại đầu tiên của Việt Nam. Trải qua thềm lịch sử từ thời Pháp thuộc, công trình đã được khôi phục mạnh mẽ sau năm 1960 nhờ sự giúp đỡ của các chuyên gia Liên Xô
Lò giếng đứng Mông Dương không chỉ là minh chứng cho trí tuệ, năng lực tiếp thu kỹ thuật vượt bậc của thợ mỏ Việt Nam mà còn là biểu tượng đẹp đẽ cho tình hữu nghị bền chặt Việt - Xô trong công cuộc xây dựng CNXH.
Địa điểm: Phường Cẩm Phả, thành phố Quảng Ninh
Quy mô: 6 ha, khánh thành mở rộng ngày 19/05/2022
Tọa lạc trên nền đất cũ của Nhà máy Cơ khí Cẩm Phả – nơi khởi nguồn cuộc Tổng bãi công năm 1936. Trung tâm quảng trường là Cụm tượng đài "Vinh quang thợ mỏ Việt Nam" cao 15,5m bằng đá xanh nguyên khối do nhà điêu khắc Phạm Sinh sáng tác. Hình ảnh ba nhân vật thợ mỏ (người thợ kỳ cựu, công nhân trẻ ngực trần vạm vỡ và nữ công nhân mềm mại) vững chãi trên nền núi tự nhiên, sánh bước cùng 23 cây cau hai bên (11 cây bên phải, 12 cây bên trái – tượng trưng cho ngày 12/11). Tất cả hòa quyện tạo thành biểu tượng rực rỡ cho sức mạnh bất diệt của giai cấp công nhân ngành Than trong thời đại mới.
Thực hiện: Đồng chí Đỗ Hùng - Đảng ủy Than Quảng Ninh
Trình bày: Vũ Lan Hương
