Di sản - Nền tảng tạo dựng bản sắc Quảng Ninh

Di sản - Nền tảng tạo dựng bản sắc Quảng Ninh

Di sản - Nền tảng tạo dựng bản sắc Quảng Ninh

Quảng Ninh là vùng đất hội tụ những giá trị đặc sắc của thiên nhiên, lịch sử và văn hóa, nơi mỗi di sản không chỉ lưu giữ dấu ấn của quá khứ mà còn chứa đựng nguồn lực phát triển cho tương lai. Trong giai đoạn mới, bảo tồn di sản không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ những giá trị nguyên bản, mà còn gắn với phát huy giá trị, tạo động lực cho phát triển kinh tế, văn hóa và nâng cao chất lượng đời sống nhân dân. Với tư duy đổi mới và cách làm phù hợp, Quảng Ninh đang từng bước khơi dậy sức sống của di sản, đưa các giá trị văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo dựng bản sắc riêng và thúc đẩy phát triển bền vững.

Hơn 4.000 người tham gia “Rạng rỡ Việt Nam” tại Yên Tử, với điểm nhấn là chào cờ và hát Quốc ca trên chùa Đồng tháng 9/2026.

Hơn 4.000 người tham gia “Rạng rỡ Việt Nam” tại Yên Tử, với điểm nhấn là chào cờ và hát Quốc ca trên chùa Đồng tháng 9/2026.

artboard-7646.png

Được ví như “Việt Nam thu nhỏ”, Quảng Ninh là vùng đất hội tụ những giá trị di sản đặc sắc với 2 di sản thế giới và 609 di tích, nổi bật là Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và Khu di tích danh thắng Yên Tử nằm trong Quần thể Di sản văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc.

Không chỉ phong phú về di sản vật thể, Quảng Ninh còn sở hữu kho tàng di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc với 362 di sản thuộc 7 loại hình, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đáng chú ý, hát then của người Tày là một trong những di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Những lễ hội dân gian, phong tục tập quán, nghệ thuật trình diễn, tri thức dân gian và nghề truyền thống của các cộng đồng dân tộc đã góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa riêng có của vùng đất.

Mỗi di sản là một câu chuyện về lịch sử hình thành, đấu tranh và lao động của các thế hệ người dân vùng Mỏ. Vịnh Hạ Long không chỉ là biểu tượng của vẻ đẹp thiên nhiên kỳ vĩ mà còn lưu giữ những nét văn hóa biển đặc sắc. Yên Tử kết tinh những giá trị tư tưởng, văn hóa và tinh thần của Phật giáo Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Không gian di tích nhà Trần ở Đông Triều ghi dấu một triều đại có vai trò đặc biệt trong lịch sử dân tộc; trong khi Bình Liêu, Vân Đồn, Móng Cái lưu giữ những câu chuyện riêng về giao thương, văn hóa cộng đồng và quá trình phát triển vùng biên viễn.

bqn_tr_du-khach-hanh-huong-di-tich-danh-thang-yen-tu-7-2020-anh-viet-hoa.jpg
Du khách hành hương Di tích, danh thắng Yên Tử. Ảnh Việt Hoa

Chính sự đa dạng ấy tạo nên lợi thế khác biệt của Quảng Ninh, xây dựng hình ảnh thương hiệu độc đáo, đồng thời là nền tảng cho một không gian văn hóa thống nhất. Nhận thức rõ giá trị đó, Quảng Ninh ngày càng xác định bảo tồn và phát huy di sản là một nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển lâu dài. Trong nhiều năm, địa phương kiên trì chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, từng bước giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên truyền thống, mở rộng các ngành dịch vụ, du lịch và kinh tế có giá trị gia tăng cao.

Nghị quyết Đại hội XVI Đảng bộ thành phố Quảng Ninh, nhiệm kỳ 2025-2030 xác định: Phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị là một trong những khâu đột phá. Đây là sự chuyển biến đáng chú ý trong tư duy phát triển: Đặt văn hóa và di sản ở vị trí trung tâm hơn trong cấu trúc kinh tế - xã hội, thay vì chỉ xem đây là yếu tố bổ trợ cho hoạt động du lịch.

Tư duy ấy được thể hiện trước hết qua việc ưu tiên nguồn lực cho công tác bảo tồn, tu bổ và tôn tạo di tích. Giai đoạn 2021-2025, trên địa bàn đã thực hiện 31 dự án tu bổ di tích với tổng vốn đầu tư khoảng 850 tỷ đồng. Cùng với di sản vật thể, công tác kiểm kê, nhận diện và lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể cũng được chú trọng. Từ tháng 7/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai kiểm kê, lập hồ sơ danh mục di sản văn hóa phi vật thể, tạo cơ sở cho việc xác định giá trị, xây dựng phương án bảo vệ và phát huy phù hợp.

Tại Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, việc xây dựng các bộ quy tắc ứng xử như “Văn minh du lịch”, “Người Quảng Ninh” và “Nụ cười Hạ Long” đã góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ di sản và xây dựng môi trường du lịch văn minh. Những hoạt động trải nghiệm văn hóa làng chài, giới thiệu lễ hội, tập tục sinh hoạt và nghệ thuật dân gian cũng mở ra cơ hội để các giá trị truyền thống tiếp tục được thực hành trong đời sống đương đại.

Du khách trải nghiệm văn hóa truyền thống tại Làng Nương, Yên Tử.

Du khách trải nghiệm văn hóa truyền thống tại Làng Nương, Yên Tử.

GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho rằng: Việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị vịnh Hạ Long cần được đặt trong mối quan hệ với vịnh Bái Tử Long và Cát Bà. Đồng thời, Quảng Ninh có hai không gian sáng tạo văn hóa đặc biệt là vịnh Hạ Long và Yên Tử, một ở biển cả, một ở núi cao. Đây có thể trở thành hai trụ cột quan trọng góp phần nâng tầm văn hóa và vị thế quốc tế của địa phương.

Những nỗ lực trong công tác bảo tồn của Quảng Ninh đã nhận được sự ghi nhận và đồng hành từ các tổ chức quốc tế. Trong chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam tháng 5/2025, Giám đốc Trung tâm Di sản thế giới UNESCO Lazare Eloundou Assomo đánh giá cao những nỗ lực của Quảng Ninh trong giải quyết các thách thức về môi trường, quản lý và bảo tồn vịnh Hạ Long.

Ông nhấn mạnh: Vịnh Hạ Long không chỉ là di sản của Việt Nam mà còn là di sản của toàn thế giới; việc gìn giữ những giá trị ấy đồng thời đóng góp vào phúc lợi của người dân và sự phát triển của địa phương.

Sự ghi nhận từ UNESCO là nguồn động viên quan trọng, đồng thời đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với năng lực quản trị di sản. Bởi một di sản có giá trị quốc tế không chỉ cần được bảo vệ bằng những giải pháp trước mắt, mà còn đòi hỏi cơ chế quản lý dài hạn, khoa học, minh bạch và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, ngành, cộng đồng và tổ chức quốc tế.

artboard-2-copy.png
khu-da-chong-duoi-chan-nui-bao-dai-chua-ngoa-van.jpg

Song song với bảo tồn, Quảng Ninh cũng đẩy mạnh phát triển kinh tế di sản. Hoạt động du lịch di sản là thành phần cốt lõi của kinh tế di sản Quảng Ninh, đóng góp quan trọng vào sự phục hồi kinh tế sau đại dịch. Năm 2025, toàn tỉnh đón gần 21,3 triệu lượt khách, tăng gần 4,9 lần so với năm 2021, trong đó khách quốc tế đạt khoảng 4,5 triệu lượt. Tổng thu từ khách du lịch đạt 57.003 tỷ đồng, tăng hơn 7 lần sau 5 năm. Trong 10 tháng năm 2026, du lịch Quảng Ninh đón khoảng 20,3 triệu lượt khách (tăng khoảng 10% so với cùng kỳ năm 2025) và đạt tổng thu khoảng 61.324 tỷ đồng (tăng 27%).

Các sản phẩm du lịch đêm trên Vịnh Hạ Long mang đến trải nghiệm mới lạ cho du khách.

Các sản phẩm du lịch đêm trên Vịnh Hạ Long mang đến trải nghiệm mới lạ cho du khách.

Tính riêng Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, trung bình mỗi năm, vịnh đón 3-4 triệu lượt khách tham quan, cao điểm có ngày đón 25.000-30.000 lượt khách. Cụm di tích Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần đón 2-3 triệu lượt khách tham quan, hành hương. Hằng năm diễn ra 8 lễ hội truyền thống quy mô lớn, có thời điểm đạt 50.000-60.000 lượt khách/ngày.

Kinh tế di sản và du lịch đã khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn, trong đó du lịch đóng góp khoảng 10,46% vào GRDP của tỉnh năm 2025. Kinh tế đêm cũng trở thành một mắt xích quan trọng. Việc phát triển các không gian biểu diễn nghệ thuật, sản phẩm du lịch thực cảnh, hoạt động trải nghiệm và dịch vụ về đêm giúp kéo dài thời gian lưu trú, mở rộng không gian tiêu dùng và gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Từ chỗ chủ yếu thực hiện nhiệm vụ bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa, Quảng Ninh đang từng bước phát huy giá trị di sản như một nguồn lực phát triển, tạo dư địa cho các ngành kinh tế dịch vụ, du lịch và công nghiệp văn hóa; qua đó đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

bqn_tr_duong-len-chua-dong-anh-do-giang.jpg
Đường lên Chùa Đồng. Ảnh: Đỗ Giang

Di sản càng có giá trị, sức hút du lịch càng lớn, đồng thời áp lực bảo tồn cũng càng cao. Đây là bài toán mà Quảng Ninh phải giải quyết trong quá trình phát triển một trung tâm du lịch lớn của cả nước, đặc biệt khi nhiều di sản nằm trong những không gian có hệ sinh thái nhạy cảm, chịu tác động trực tiếp từ hoạt động du lịch, dịch vụ, xây dựng và biến đổi khí hậu.

GS.TS Lê Hồng Lý, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam, Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước chuyên ngành văn hóa nghệ thuật, cho rằng: Đánh thức tiềm năng di sản không đồng nghĩa với khai thác bằng mọi giá. Những tác động quá mức từ du lịch, thương mại hóa, xây dựng hoặc khai thác thiếu kiểm soát có thể làm suy giảm chính những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của di sản.

Không gian văn hóa Việt được tái hiện tại Đền Đức Ông, phường Hạ Long.

Không gian văn hóa Việt được tái hiện tại Đền Đức Ông, phường Hạ Long.

Cũng theo GS.TS Lê Hồng Lý, bảo tồn phải đi trước một bước, trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong mọi hoạt động khai thác. Đối với di sản thiên nhiên, cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động du lịch, bảo vệ môi trường, hệ sinh thái và cảnh quan. Với di sản văn hóa, phải bảo đảm tính chân thực, tôn nghiêm của không gian di tích. Việc phát triển sản phẩm phải dựa trên đặc trưng riêng của từng di sản, tránh tình trạng đồng nhất hóa hoặc sân khấu hóa quá mức các giá trị văn hóa truyền thống. Đặc biệt, cộng đồng cần được xác định là chủ thể của quá trình bảo tồn và phát huy di sản. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là người trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền những giá trị văn hóa.

Một dấu mốc đáng chú ý trong quá trình hiện thực hóa tư duy phát triển dựa trên di sản là việc UBND thành phố Quảng Ninh ban hành Quyết định số 3764/QĐ-UBND ngày 31/10/2026 phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa thành phố Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Đề án thể hiện cách tiếp cận mới là lấy di sản làm nền tảng, công nghiệp văn hóa làm công cụ chuyển hóa giá trị, du lịch làm kênh lan tỏa và kinh tế ban đêm làm không gian mở rộng trải nghiệm, gia tăng tiêu dùng. Theo mục tiêu đến năm 2030, thành phố phấn đấu đón 28 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt từ 160.000-180.000 tỷ đồng, đóng góp 13-15% GRDP. Đề án định hướng hình thành 3 khu du lịch quốc gia gắn với du lịch đêm và công nghiệp văn hóa gồm Trà Cổ, Vân Đồn - Cô Tô và Yên Tử; phát triển 4 ngành công nghiệp văn hóa chủ lực là nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế sáng tạo và thủ công mỹ nghệ, truyền thông số; phấn đấu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GRDP.

bqn_tr_quang-canh-khai-hoi-xuan-yen-tu-2023-anh-viet-anh.jpg
Quang cảnh Khai hội Xuân Yên Tử 2023. Ảnh: Việt Anh

Đáng chú ý, 8 không gian kinh tế di sản được định hình, trong đó có vùng Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - Bái Tử Long, Không gian Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử và Không gian di tích nhà Trần. Cùng với đó là 6 khu vực phát triển kinh tế ban đêm trọng điểm gồm Bến Đoan - Cột 8, Bãi Cháy - Hùng Thắng, Tuần Châu, Vân Đồn, Móng Cái và Yên Tử.

Đề án cũng định hướng xây dựng 6 sản phẩm kinh tế di sản mang thương hiệu quốc gia, quốc tế, trong đó có chuỗi du thuyền thám hiểm liên vịnh siêu sang, bảo tàng sống và văn hóa làng chài đương đại, “Kinh tế ban đêm tinh tế” gắn với thiền và trị liệu tâm linh, đảo đêm sinh thái cao cấp, tổ hợp nghỉ dưỡng, giải trí Vân Đồn và show thực cảnh “Huyền thoại Quảng Ninh”.

Để kinh tế di sản không trở thành một hình thức khai thác thương mại đơn thuần, Đề án đặt ra nhiều nhiệm vụ về hoàn thiện cơ chế quản trị, đánh giá sức chịu tải, lượng giá tổng giá trị kinh tế của di sản và xác định nguồn thu tái đầu tư cho bảo tồn. Mục tiêu đến năm 2030 là số hóa 100% di sản văn hóa vật thể, phi vật thể cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt; 100% di tích tiêu biểu có tiềm năng du lịch được quản lý, bảo tồn và phát huy theo mô hình tích hợp bảo tồn - giáo dục - trải nghiệm - du lịch - kinh tế ban đêm.

Du khách quốc tế thích thú xem múa rối tại Làng quê Yên Đức (phường Hoàng Quế).

Du khách quốc tế thích thú xem múa rối tại Làng quê Yên Đức (phường Hoàng Quế).

Bên cạnh đó, Yên Tử cũng được xác định trở thành đô thị di sản tầm cỡ quốc tế vào năm 2045; từng bước đóng góp vào lộ trình đề nghị UNESCO vinh danh Phật hoàng Trần Nhân Tông là Danh nhân văn hóa thế giới vào năm 2058. Địa phương cũng xác định phát triển, bảo tồn di sản là nền tảng văn hóa, là cốt lõi; kinh tế di sản là động lực, con người và thiên nhiên là trung tâm của phát triển bền vững. Từ đó xây dựng Yên Tử trở thành đô thị của di sản, do di sản, vì di sản, cùng di sản, bằng di sản, là di sản; hướng tới mục tiêu trở thành một đô thị di sản tiêu biểu của Việt Nam, khu vực và quốc tế, xứng tầm là phúc địa nghìn năm.

Có thể khẳng định, giá trị lớn nhất của di sản không chỉ nằm ở những danh hiệu được công nhận, những công trình được trùng tu hay số lượng du khách đến tham quan, mà còn ở khả năng duy trì sức sống trong cộng đồng và đóng góp cho tương lai. Với hệ thống di sản phong phú và đồ sộ, Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội lớn để định hình mô hình phát triển dựa trên chiều sâu văn hóa và bản sắc riêng. Qua đó, những giá trị di sản tiếp tục được phát huy, lan tỏa trong đời sống hôm nay, trở thành nền tảng tinh thần, động lực kinh tế và dấu ấn khác biệt của Quảng Ninh trên hành trình phát triển bền vững.

Hoàng Quỳnh
Trình bày: Tất Đạt

Cùng chuyên mục