Trải qua hơn 1,5 thế kỷ hình thành và phát triển trên vùng đất Quảng Ninh, ngành Than đã có những đóng góp quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, hoạt động khai thác than cũng đặt ra những vấn đề về môi trường, cảnh quan và sử dụng tài nguyên. Đặc biệt, khi Quảng Ninh chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, ngành Than cũng đứng trước yêu cầu đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao hiệu quả khai thác và giảm thiểu tác động đến môi trường. Trước yêu cầu đó, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã từng bước triển khai các giải pháp chuyển đổi xanh, gắn nhiệm vụ bảo vệ môi trường với hoạt động sản xuất và quản lý.

Chuyển đổi xanh trong ngành Than trước hết được thể hiện ở sự thay đổi trong nhận thức và cách thức tổ chức sản xuất. Với đặc thù khai thác ngày càng xuống sâu, quy mô sản xuất lớn, công tác bảo vệ môi trường không thể chỉ dừng ở việc xử lý chất thải sau khai thác mà phải được tính đến trong từng khâu sản xuất, từ khai thác, vận chuyển, sàng tuyển đến quản lý và sử dụng tài nguyên. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với TKV trong quá trình đổi mới mô hình phát triển, hướng tới xây dựng Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng - Vật liệu hiện đại theo định hướng của Đảng và Nhà nước.

Tại Quảng Ninh, từ năm 2012, địa phương xác định chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ “nâu” sang “xanh”, từng bước giảm sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, phát triển dịch vụ, du lịch và các ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao. Định hướng này đặt ra yêu cầu mới đối với ngành Than: duy trì vai trò trong bảo đảm an ninh năng lượng, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, kiểm soát tác động môi trường và gắn hoạt động sản xuất với trách nhiệm đối với địa bàn. Trong tiến trình đó, TKV từng bước đưa các tiêu chí môi trường vào công tác quản lý, điều hành và tổ chức sản xuất.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp cải tạo, phục hồi môi trường gắn với sản xuất, đáp ứng tiêu chí môi trường “Sáng - Xanh - Sạch” là bước chuyển quan trọng, thể hiện quyết tâm của TKV trong chuyển dịch sang mô hình “Sản xuất xanh - Phát triển bền vững”, hài hòa giữa phát triển công nghiệp than với gìn giữ môi trường sinh thái vùng mỏ, kiên quyết thực hiện các giải pháp hoàn nguyên môi trường, giảm thiểu bụi, nước thải trong khai thác nhằm hướng tới mô hình “Nhà máy trong công viên, sản xuất xanh bền vững”.

Đồng chí Vũ Anh Tuấn, Phó Bí thư Đảng ủy, Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam

Để triển khai các mục tiêu đó, TKV đã dành nguồn lực đầu tư đáng kể cho công tác bảo vệ môi trường. Theo thống kê hằng năm, kinh phí dành cho nhiệm vụ này của Tập đoàn đạt hơn 1.300 tỷ đồng, trong đó riêng địa bàn Quảng Ninh khoảng 1.100 tỷ đồng. Chỉ tính riêng năm 2025, ngành Than dành hơn 1.650 tỷ đồng cho đổi mới công nghệ, cải thiện điều kiện làm việc và hơn 1.600 tỷ đồng cho công tác an toàn, vệ sinh lao động.

Nguồn vốn đầu tư lớn này tập trung vào các mắt xích công nghệ cốt lõi nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tối đa tác động đến môi trường. Hiện, toàn Tập đoàn duy trì 14 lò chợ cơ giới hóa đồng bộ với sản lượng đạt hơn 4,5 triệu tấn/năm, đưa vào vận hành 13 dây chuyền đào lò cơ giới bằng máy EBH-45 và 24 dây chuyền bán cơ giới hóa đào lò. Việc ứng dụng rộng rãi các hệ thống giàn chống tự hành, vì chống thủy lực thay thế phương pháp chống gỗ hầm lò truyền thống không chỉ giảm đáng kể áp lực khai thác gỗ rừng tự nhiên, tăng độ an toàn cho người lao động mà còn kéo giảm tỷ lệ tổn thất than hầm lò xuống dưới 20%. Tiết kiệm tài nguyên và nâng cao hệ số tận thu than ngay tại lòng mỏ chính là sự cụ thể hóa sinh động định hướng chiến lược: “Mỗi tấn than, mỗi tấn quặng phải được sử dụng tiết kiệm hơn, tạo ra giá trị cao hơn, giảm tác động đến môi trường hơn”, khẳng định chiều sâu và sự triệt để trong hành trình chuyển dịch mô hình phát triển từ “nâu” sang “xanh” của ngành Than.

Cùng với đó, TKV tập trung đầu tư hệ thống xử lý nước thải mỏ. Do đặc thù khai thác xuống sâu, có khu vực dưới mực nước biển, nước thải mỏ có thể chứa hàm lượng cao chất rắn lơ lửng và các kim loại như sắt, mangan. Nếu không được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn trước khi xả thải, nguồn nước này có nguy cơ gây tác động đến môi trường tiếp nhận, trong đó có các lưu vực sông và vùng ven biển.

Tính đến nay, TKV đã đầu tư xây dựng và đưa vào vận hành 52 trạm xử lý nước thải mỏ quy mô lớn, trong đó có 48 trạm tập trung tại Quảng Ninh, với tổng năng lực xử lý đạt từ 150 triệu đến 160 triệu m³ nước/năm. Hầu hết các trạm xử lý nước thải hiện đại của TKV đều áp dụng công nghệ hóa - lý tiên tiến kết hợp với công nghệ bể lắng tấm nghiêng Lamella, giúp tối ưu hóa hiệu quả tách cặn và khử kim loại nặng. Một số công trình có công suất đáng kể gồm: Trạm xử lý nước thải mỏ Hà Lầm đạt công suất 4.000 m³/giờ, trạm xử lý nước thải mỏ Vàng Danh đạt công suất 3.000 m³/giờ, trạm xử lý nước thải mỏ Mạo Khê đạt công suất 2.400 m³/giờ, trạm xử lý nước thải mỏ Khe Chàm II-IV đạt công suất 2.000 m³/giờ, trạm xử lý nước thải mỏ -97,5 Mông Dương đạt công suất 1.200 m³/giờ.

Đặc biệt, TKV đang tiến tới sự thay đổi căn bản về bản chất: Chuyển từ tư duy “xử lý để xả thải” sang “xử lý để tái sử dụng tuần hoàn”. Nước thải mỏ sau khi làm sạch không còn chảy bỏ vô ích mà được quay trở lại chuỗi sản xuất. Hàng chục triệu mét khối nước mỏ sau xử lý đã được tuần hoàn làm nước dập bụi tại khai trường lộ thiên, nước rửa xe, nước cấp cho các nhà máy sàng tuyển và nước tưới cây hoàn nguyên.

Tại Công ty Than Mạo Khê, nước thải mỏ sau xử lý được sử dụng để tưới các tuyến đường vận chuyển, phục vụ dập bụi và vệ sinh công nghiệp. Ông Nguyễn Văn Dũng, Trưởng phòng Đầu tư Môi trường, Công ty Than Mạo Khê, chia sẻ: Chúng tôi không xem nước thải mỏ là chất thải bỏ đi mà coi đó là nguồn tài nguyên nước thứ cấp giá trị. Việc tái sử dụng nước mỏ giúp Than Mạo Khê chủ động hoàn toàn nguồn nước dập bụi, vệ sinh công nghiệp, vừa tiết kiệm chi phí hàng tỷ đồng mua nước mặt tự nhiên vừa giảm thiểu áp lực xả thải ra môi trường xung quanh.

Bên cạnh xử lý nước thải, công tác kiểm soát khí thải, bụi công nghiệp và an toàn lao động cũng được số hóa toàn diện. TKV đã xây dựng hệ thống Trung tâm điều hành kết nối 70 trạm quan trắc môi trường tự động gồm 42 trạm nước thải và 28 trạm khí thải, truyền dữ liệu thời gian thực 24/7 về cơ quan quản lý nhà nước để giám sát công khai.

Trong hoạt động khai thác hầm lò, 27 hệ thống quan trắc khí mỏ tập trung tự động, liên tục được duy trì nhằm theo dõi nồng độ các loại khí có nguy cơ gây cháy, nổ, kịp thời cảnh báo những yếu tố mất an toàn. Đối với công tác kiểm soát bụi tại các khai trường, toàn Tập đoàn hiện duy trì hơn 170 xe tưới nước dập bụi chuyên dụng hoạt động liên tục trên các tuyến đường mỏ, vận hành 130 máy phun sương dập bụi cao áp tại các kho than, cảng xuất nhập và bãi bốc xúc và lắp đặt 5 hệ thống lưới chắn bụi bằng thép kiên cố xung quanh các kho than tập trung ven biển và khu dân cư, góp phần hạn chế phát tán bụi trong quá trình khai thác, vận chuyển và lưu chứa than.

Nếu các công trình xử lý nước thải, hệ thống quan trắc và thiết bị kiểm soát bụi tập trung hạn chế tác động môi trường trong quá trình sản xuất, thì cải tạo, phục hồi bãi thải là bước đi nhằm khôi phục cảnh quan và ổn định môi trường lâu dài tại các khu vực khai thác.

Tại Quảng Ninh, nhiều bãi thải lớn như Nam Đèo Nai, Đông Cao Sơn, Chính Bắc Núi Béo từng là những khu vực chịu tác động mạnh của hoạt động khai thác lộ thiên. Qua nhiều năm cải tạo, phục hồi, cây xanh đã dần phủ lên các tầng bãi thải, góp phần ổn định bề mặt, hạn chế bụi phát tán và cải thiện cảnh quan vùng mỏ.

Tính đến hiện tại, TKV đã trồng cây phục hồi môi trường trên tổng diện tích hơn 2.500 ha, trong đó riêng địa bàn Quảng Ninh đạt trên 2.180 ha. Bình quân mỗi năm, các đơn vị mỏ phủ xanh từ 170 ha đến 210 ha bãi thải. Trong hành trình bền bỉ đó, lực lượng Tuổi trẻ TKV và Đoàn Than Quảng Ninh giữ vai trò xung kích khi trực tiếp trồng mới gần 3 triệu cây xanh. Loại cây trồng cũng được chuyển đổi từ các giống keo tai tượng ngắn ngày sang các loài cây gỗ lớn, cây bản địa có sức sống kiên cường như lát hoa, keo sóng, bản thồ... giúp hình thành hệ sinh thái rừng bền vững.

Một minh chứng sống động cho nỗ lực này là Công ty CP Than Đèo Nai - Cọc Sáu - TKV. Đây là đơn vị khai thác lộ thiên quy mô lớn nhất vùng mỏ, nơi chịu tác động nặng nề của thiên tai và bão lũ. Hai năm qua, đơn vị đã đối mặt với thiệt hại gần 582 ha cây xanh bãi thải do bão lớn. Không lùi bước, Công ty đã bố trí nguồn lực trên 30 tỷ đồng để thực hiện chiến dịch trồng lại rừng và phủ xanh các khu vực dừng khai thác.

Trồng cây trên bãi thải mỏ gian khổ hơn trồng rừng thông thường gấp nhiều lần vì đất đá mỏ nghèo dinh dưỡng và độ dốc lớn. Nhưng mỗi thảm xanh mọc lên là một lần bãi thải được khóa giữ ổn định, chống xói mòn, sạt lở và ngăn chặn bụi phát tán. Chúng tôi kiên trì phủ xanh với mục tiêu biến những tầng bãi thải lộ thiên khắc nghiệt thành những cánh rừng sinh thái xanh mát.

Ông Nguyễn Tiến Hiệp, Phó Trưởng phòng Đầu tư - Môi trường Công ty CP Than Đèo Nai - Cọc Sáu

Thực hiện bộ tiêu chí môi trường “Sáng - Xanh - Sạch” và chủ trương chiến lược “Đưa công viên vào trong mỏ, nhà máy”, ngành Than đã quy hoạch, cải tạo toàn diện hàng loạt mặt bằng sản xuất và bãi thải lớn thành những khuôn viên xanh khang trang. Tại các mặt bằng trọng điểm như +35 Than Núi Béo, +75 Than Hà Lầm, +25 Thành Công (Than Hòn Gai) hay +24 Tràng Khê, diện mạo khai trường được thay đổi căn bản nhờ hạ tầng đường nội bộ được nâng cấp đồng bộ, hệ thống mương rãnh thoát nước và kè chống sạt lở được gia cố vững chắc, kết hợp với hàng loạt tiểu cảnh vườn hoa rực rỡ.

Nổi bật tại mặt bằng +25 Thành Công, Trạm xử lý nước thải mỏ công suất 600 m³/giờ (vốn đầu tư 51 tỷ đồng) được đưa vào vận hành, giúp làm sạch triệt để nguồn nước mỏ trước khi tái sử dụng. Những triền đất đá thải khắc nghiệt như bãi thải Yên Lãng (Mạo Khê), bãi thải Đèo Nai, Hà Tu, Cao Sơn giờ đây liên tục được san gạt, phủ xanh bằng các loài cây chịu hạn và cây bản địa, biến các “sa mạc đất đá” thành những dải rừng sinh thái bảo vệ môi trường. Đặc biệt, tại các khu vực kho cảng vận tải ven biển như Cảng Cửa Ông hay Cảng Làng Khánh, việc xanh hóa môi trường gắn liền với đầu tư hạ tầng hiện đại. Điển hình như tại Công ty Tuyển than Cửa Ông - TKV, trung tâm sàng tuyển và chế biến than lớn nhất cả nước. Giai đoạn 2020 – 2025, Tuyển than Cửa Ông đã thực hiện 10 công trình môi trường với tổng kinh phí lên tới 256 tỷ đồng. Đơn vị đã lắp đặt 9 hệ thống phun sương dập bụi cao áp, 12 điểm hút bụi đầu băng chuyền, thu hồi tuần hoàn 100% nước thải công nghiệp và trồng hơn 67.000 cây xanh cùng 5.300 m² hoa, cây cảnh.

Trước đây, nói đến nhà máy tuyển than là ai cũng nghĩ đến bụi và tiếng ồn. Nhưng giờ đây, ngay trước cửa phân xưởng lọc sấy là vườn cây ăn quả xanh tốt, bồn hoa khoe sắc. Sau những giờ ca làm vất vả, công nhân chúng tôi ra ngồi dưới bóng cây thư giãn, hít thở không khí trong lành, cảm thấy gắn bó và yêu nghề hơn rất nhiều.

Chị Trần Thị Tuyết Mai, công nhân Phân xưởng Lọc sấy Công ty Tuyển than Cửa Ông

Bên cạnh phục hồi cảnh quan tại chỗ, TKV còn chủ động cơ cấu lại không gian sản xuất để nhường lại môi trường sạch cho phát triển đô thị du lịch. Giai đoạn 2006 – 2024, Tập đoàn đã di dời 19 công trình sản xuất, nhà máy sàng tuyển, bến cảng nằm lẫn trong khu dân cư Hạ Long, Cẩm Phả, bàn giao lại 108,9 ha đất sạch cho chính quyền địa phương phát triển đô thị và dịch vụ.

TKV cũng tận dụng diện tích mái nhà xưởng, mặt hồ để phát triển năng lượng mặt trời tự sản, tự tiêu. Chặng đường xanh hóa của TKV đã xác lập một lộ trình chiến lược dài hạn, thể hiện tầm nhìn và trách nhiệm cao nhất với đất nước:

Phát huy truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm”, ngành Than đang từng bước đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và chủ động kiểm soát các tác động đến môi trường. Những khai trường được phủ xanh, hệ thống xử lý nước thải được đầu tư đồng bộ và các giải pháp giảm phát thải đang góp phần thay đổi diện mạo vùng mỏ. Đây cũng là nền tảng để TKV tiếp tục thực hiện mục tiêu phát triển sản xuất gắn với bảo vệ môi trường, đóng góp vào quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng xanh của Quảng Ninh.

---

Thực hiện: MINH NGUYỆT
Trình bày: MẠNH HÀ