Tháng 5-2008, cán bộ xã Tiền An, huyện Yên Hưng nhận được một bức thư: “Tôi là bà cả Bùi Khoát, nhũ danh Đàm Thị Lộc, 86 tuổi, trưởng nữ của hai cụ Đàm Quang Vinh và Lê Thị Phúc, nguyên quán thôn La Khê, xã Tiền An, huyện Yên Hưng, trú quán số nhà 218 Lý Tự Trọng, quận 1, TP Hồ Chí Minh. Tôi tuy xa quê đã lâu, nhưng qua họ hàng vẫn biết những đổi thay ngày một tốt đẹp hơn ở quê nhà. Tôi mới biết hiện nay ở xã nhà đang có khó khăn về kinh phí xây dựng một ngôi trường khoảng từ 8-10 tỷ đồng. Tôi nghĩ song thân tôi xưa kia luôn đốc thúc các em, con cháu, bà con chăm lo chuyện học hành, nên cũng là một cách để tri ân các đấng sinh thành ra mình, xin được tặng xã nhà số tiền vừa đủ xây một trường như đã dự tính. Mong được sự giúp đỡ của quý cơ quan... xin gửi lời chào trân trọng!...”.
Tấm lòng cao quý
Chúng tôi về thăm Tiền An, quê hương của bà cả Bùi Khoát khi ngôi trường trị giá 10 tỷ đồng bà tặng cho nhân dân quê mình đã xây xong phần mộc, giờ đang hoàn thiện. Ngôi trường mang dáng dấp kiến trúc kiểu Pháp, nơi bà đã cùng chồng mình là ông Bùi Khoát sinh sống thời còn trẻ. Đây cũng là hàm ý của địa phương khi đưa ý tưởng thiết kế, vì biết với bà và chồng, ngoài tình cảm với quê hương, thì nước Pháp là phần kỷ niệm gắn bó không thể quên trong cuộc đời. Ông Đàm Quang Huân, người em họ của bà ở Tiền An cho chúng tôi biết: Khi gửi bản thiết kế để bà cả Bùi Khoát tham khảo, bà rất ưng dáng vẻ ngôi trường, nhưng không nói ra. Bà chỉ nói duy nhất một điều kiện của mình là làm sao ngôi trường phải chắc, bền, đảm bảo an toàn nhất cho con trẻ học hành! Thực ra, chúng tôi được biết thông tin về một người con quê Yên Hưng xây tặng bà con ngôi trường ngay từ khi có bức thư trên gửi về địa phương. Tuy nhiên, như ý bà thì chưa nên thông báo rộng rãi khi ngôi trường chưa hình thành. Và đây là nguyên nhân chính để sau gần đúng 1 năm gửi tiền về quê hương, bài báo mới được viết.
Trong khuôn viên rợp bóng mát của những hàng cây xà cừ cổ thụ, ngôi trường dành cho hơn 500 học sinh tiểu học của xã hiện ra mỗi ngày một đẹp đẽ. Bên cạnh đó là ngôi trường cũ với 2 dãy nhà cấp bốn xây từ cách đây hàng chục năm, dù đã qua nhiều lần sửa sang vẫn không đủ chỗ cho con trẻ học hành. Hiện các em phải học 2 ca sáng, chiều mới đủ lớp. Nguyện vọng về một ngôi trường mới, như cô Bùi Thị Huyến, Hiệu phó nhà trường tâm sự, luôn là niềm ao ước của bao lớp giáo viên, học trò và phụ huynh. Tuy nhiên, vì vốn ngân sách của một huyện thuần nông như Yên Hưng còn eo hẹp, nên xây một ngôi trường với kinh phí 10 tỷ đồng là điều chưa thể có ngay được. Cũng bởi vậy mà thật đáng trân trọng biết bao khi giờ đây mong ước đó đã thành hiện thực, nhờ một tấm lòng thơm thảo của một người con tuy xa quê đã gần 70 năm chưa có điều kiện quay về, nhưng tình yêu quê hương chưa khi nào phôi phai.
Và ngôi trường mới bề thế
Bà Đàm Thị Lộc là chị gái cả trong gia đình danh giá, có truyền thống hiếu học, có 4 người con: Đàm Thị Lộc, Đàm Quang Mậu, Đàm Lê Đức và Đàm Thị Thái. Phụ thân của các ông bà, cụ Đàm Quang Vinh, người gốc xã Tiền An, trước Cách mạng Tháng Tám là Bố chánh tỉnh Lạng Sơn, rồi lên làm Tuần phủ tỉnh Lào Cai. Nhật đảo chính Pháp (tháng 3-1945), ông trở thành tỉnh trưởng Lào Cai. Cách mạng Tháng Tám thành công, ông đảm nhiệm giữ gìn an ninh, gửi điện về Hà Nội bày tỏ lòng trung thành với chính quyền cách mạng do Cụ Hồ lãnh đạo, rồi chờ chính quyền cách mạng cử người từ trung ương lên bàn giao. Sau này, Chính phủ nhiều lần mời ông ra giữ những chức vụ khá quan trọng, song ông đều từ chối để sống cuộc đời thanh nhã của một người dân (theo sách Gió Biển của Vũ Hoàng Lâm - NXB Hải Phòng). Bà Đàm Thị Lộc sau khi học xong ở Trường Nữ sinh Đồng Khánh, lấy chồng là cử nhân Bùi Khoát rồi theo chồng sang Pháp sinh sống. Ông bà không có con. Sau khi chồng mất, bà trở về Sài Gòn làm nghề dạy học. Cả 3 em của bà đều là những nhà giáo nổi tiếng. Năm 1985 theo nguyện vọng của nhiều thành viên trong gia tộc và thân hữu là những nhà giáo, bốn chị em bà mở lớp dạy kèm cả “Lễ” và “Văn”. Ban đầu lớp chỉ có mấy chục học sinh hầu hết là con em quyến thuộc và thân hữu, nhưng lại thuộc đủ mọi trình độ, mọi cấp lớp và yêu cầu được học nhiều môn khác nhau: Bổ sung kiến thức, nâng cao trình độ, ôn thi đại học, ôn chuyển cấp... Được các nhà giáo về hưu có thời gian, đủ trình độ và tình yêu thương con trẻ dìu dắt, bảo ban, lớp học ngày càng đông phụ huynh đưa con đến gửi gắm. Hiện Trường Bồi dưỡng văn hoá ngoài giờ 218 Lý Tự Trọng của chị em bà là cơ sở hết sức uy tín, mỗi năm đón tới cả ngàn học sinh. Như năm 2008, đã có 327 học sinh của Trường đỗ đại học, trong đó có 126 tân khoa đạt điểm cao từ 24-29,5 điểm; nhiều em đạt học bổng toàn phần (từ 30.000 - 50.000USD/năm) của nhiều trường đại học ở Mỹ, Nhật Bản... Bà cả Bùi Khoát là hiệu trưởng danh dự nhiều năm. Các em của bà: Nhà giáo Đàm Lê Đức (79 tuổi) là hiệu trưởng; Đàm Quang Mâu (82 tuổi, có 4 người con đều là tiến sĩ) là hiệu phó nhà trường. Ông Bùi Đức Xảo, Bí thư Đảng uỷ, Chủ tịch UBND xã Tiền An, người đại diện cho địa phương vào thăm và cảm ơn bà cả Khoát năm 2008 kể lại, thì cả 4 chị em bà, dù người ít tuổi nhất cũng đã gần 80, song đều làm việc hết sức hăng say. Các ông bà sống quây quần trong một nhà, làm việc quản lý, tự soạn giáo án trên máy vi tính, hằng ngày làm công tác quản lý nhà trường, tự lên lớp dạy học trò, mỗi ngày làm việc không dưới 8 tiếng. Tình yêu cuộc sống đến tha thiết, cháy bỏng là điều ai cũng cảm nhận khi gặp gỡ các người con của cụ Đàm Quang Vinh.
Bà cả Bùi Khoát là tích tụ của sự uyên bác nhưng hết sức bình dị, gần gũi. Bà nhớ, ước nguyện của hai vợ chồng hồi còn ở Pháp rằng sau này về nước sẽ xây một nhà thương chữa bệnh miễn phí cho nhân dân hoặc xây một trường học cho trẻ con có điều kiện học hành đến nơi đến chốn. Bởi vậy, trường học bà xây tặng con em Tiền An là những gì tốt đẹp nhất mà ông bà có thể dành cho quê hương, bày tỏ tình yêu, lòng tri ân thành kính với cha mẹ - như bốn chị em bà vẫn khắc dạ suốt cả cuộc đời. Ngắm ngôi trường mới bề thế, trong tiếng vui đùa của học sinh, chúng tôi tin rằng ngôi trường to đẹp này không chỉ giúp các em học sinh của Tiền An học tốt, mà hơn cả là tấm lòng cao quý, tình yêu tha thiết với con người của bà cả Bùi Khoát cũng sẽ là những hành trang vào đời của các em!
