Nhiều người thích thú ngắm nghía không biết chán chuỗi ngọc trai lấp lánh, nhưng ít ai biết được rằng để có chuỗi ngọc đó, con trai đã phải trải qua cuộc thử thách sinh mệnh như thế nào. Và để có những viên ngọc sáng đó, người nuôi ngọc trai cũng đã phải đổ biết bao mồ hôi nước mắt xuống biển sâu.
Thiên nhiên ưu ái
Quảng Ninh có vùng biển Hạ Long, Bái Tử Long hay các đặc khu Cô Tô, Vân Đồn sở hữu hàng nghìn hòn đảo lớn nhỏ. Hệ thống đảo đá này tạo ra các vùng nước lặng sóng, ít dòng chảy xiết, kín gió, rất thích hợp để đặt các bè nuôi trai mà không lo bị sóng lớn phá hủy.
Thêm nữa, hệ sinh thái và nguồn thức ăn phong phú, có nguồn phù du, sinh vật biển và khoáng chất dồi dào. Đây chính là nguồn thức ăn tự nhiên vô cùng lý tưởng giúp loài trai phát triển nhanh và tiết xà cừ tốt để tạo ra những viên ngọc có độ bóng, sáng và sắc màu đạt chuẩn.
Ngọc trai được coi là sản vật quý của biển cả. Vì ngọc trai nước mặn tự nhiên quá hiếm nên nghề nuôi trai lấy ngọc đã ra đời. Ra đời cách đây hơn bốn thập kỷ tại huyện đảo Vân Đồn (nay là đặc khu Vân Đồn), nghề nuôi trai cấy ngọc đầu tiên của vùng Đông Bắc đã khởi nguồn từ những ngư trường giàu tiềm năng với diện tích bãi triều và mặt nước mênh mông, kín gió.
Đối với nghề nuôi trai lấy ngọc, môi trường là yếu tố quyết định. Riêng khu vực vịnh Hạ Long có hàng ngàn đảo đá nhỏ bao bọc xung quanh, tạo thành những vụng như Tùng Sâu và Vung Viêng kín gió, nhiệt độ và độ mặn hoàn hảo giúp trai sinh trưởng mạnh mẽ, lớp xà cừ dày và bóng mịn. Chính vì thế mà vùng biển Quảng Ninh nói chung, Hạ Long nói riêng được đánh giá là một trong những "vựa" ngọc trai lớn và có tiềm năng phát triển hàng đầu tại Việt Nam. Nhờ sự ưu ái của tự nhiên kết hợp với tư duy chiến lược trong kinh tế biển, nghề nuôi trai lấy ngọc tại đây không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn gắn liền với thương hiệu du lịch di sản độc đáo.
Vùng biển Quảng Ninh là môi trường sinh trưởng lý tưởng của bốn loài trai ngọc quý gồm trai Martensi (Mã Thị), trai Vỏ Dày, trai Cánh Dài và loài Jamson. Khác biệt hoàn toàn với ngọc trai nước ngọt vốn có tuổi thọ chỉ vài chục năm, ngọc trai biển Quảng Ninh được tôi luyện trong lòng biển mặn nên sở hữu lớp xà cừ dày dặn, độ bền hàng trăm năm và khả năng khúc xạ ánh sáng đa sắc lộng lẫy dưới ánh mặt trời.
Trước kia, con trai ngọc được nuôi ở vùng biển đảo Cô Tô, Vân Đồn, theo công thức khoa học. Nuôi hằng năm, hoặc vài ba năm mới được thu hoạch. Khi thu hoạch, dùng dao bổ tách miệng con trai ngọc ra, lấy viên ngọc để làm đồ trang sức. Viên trai ngọc còn được dùng để chữa bệnh nóng sốt cho trẻ em, trẻ dưới một năm hay ra mồ hôi trộm, người bị bệnh cao huyết áp…
Người dân vùng biển Cô Tô, Vân Đồn tách lấy phần cơ của con trai ngọc đem phơi khô, để được lâu khi có khách quý đến thăm nhà mới dùng nấu đãi khách. Đây là một món ăn vùng biển đặc sắc, hương vị thơm, ăn giòn, và chữa được bệnh cao huyết áp cho người lớn.
Thành quả ngọt ngào
Cha ông ta xưa kia chỉ biết khai thác ngọc trai từ tự nhiên, trông chờ hoàn toàn vào trời nước. Ngày nay, ở vùng biển Vân Đồn và vịnh Hạ Long đã có những đơn vị đầu tư khoa học kỹ thuật để nuôi trai lấy ngọc.
Thực tế, để tạo ra một viên ngọc tròn trịa, sáng bóng, công sức và sự tài hoa của người thợ nuôi cấy đóng vai trò then chốt. Dù thiên nhiên nuôi dưỡng con trai lớn lên, song tỷ lệ can thiệp của con người dẫu chỉ chiếm 10 đến 15% lại quyết định toàn bộ sự sống còn và chất lượng ngọc.
Nuôi trai lấy ngọc là một chuỗi quy trình khép kín vừa mang tính khoa học nghiêm ngặt, vừa đậm chất thủ công tinh xảo. Khâu khởi đầu diễn ra tại khu dưỡng trai, nơi những con trai mẹ khỏe mạnh được lựa chọn kỹ lưỡng. Chỉ những giống trai khỏe mạnh từ 2-4 năm tuổi, kích thước đồng đều, không bệnh tật mới được lựa chọn để rồi đưa vào bàn cấy.
Theo chị Nguyễn Thị Loan, nhân viên Công ty CP Ngọc trai Hạ Long, các kỹ thuật viên sẽ phải lựa chọn những con trai thật khỏe mạnh để cấy. Việc cấy cũng cần đảm bảo cho con trai bị tổn thương một cách ít nhất có thể. Viên nhân lựa chọn cũng phải đẹp vì nó quyết định chất lượng viên ngọc sau này.
Dưới bàn tay thoăn thoắt của người kỹ thuật viên, từng chiếc vỏ trai hé mở để đón nhận mảnh biểu bì màng áo cùng hạt nhân tròn được mài từ vỏ ốc tự nhiên. Người thợ cấy nhân được ví như một bác sĩ phẫu thuật vi mô thực thụ, bởi họ phải trải qua nhiều năm rèn luyện mới có thể rạch chuẩn xác vết cắt ở vùng bụng trai, khéo léo đưa mảnh mô tế bào cùng viên nhân vào đúng túi ngọc mà không làm tổn thương sinh mệnh của con vật.
Sau ca phẫu thuật tinh tế ấy, trai mổ xong được đưa xuống khu vực nước tĩnh, dưỡng thương khoảng một tháng để kiểm tra độ hồi phục và tỷ lệ giữ nhân. Người ta gọi đây là quá trình hồi sức y như người bệnh phải trải qua một ca phẫu thuật thập tử nhất sinh. Những con nào ngã gục không chịu nổi đớn đau hoặc ngậm nhân sai sẽ bị loại bỏ không thương tiếc.
Sau quá trình này, trai được đưa về các giàn bè treo phao dây chuẩn kỹ thuật tại vụng Tùng Sâu, Vông Viêng hay các vịnh biển Vân Đồn mát lành. Những con trai sống sót sẽ ngày đêm miệt mài tiết từng lớp dịch xà cừ tinh khiết bao bọc lấy nhân suốt từ 24 đến 36 tháng ròng rã.
Trong suốt thời gian từ 2 đến 3 năm, những con trai sẽ được kiểm tra định kỳ, cạo sạch hà và rong rêu bám vỏ. Theo chị Nguyễn Thị Hà My, kỹ thuật viên, trong quá kiểm tra định kỳ, nếu phát hiện ra những con trai nào bị bệnh, nhiễm ký sinh trùng bị tảo bám, hoặc không đạt yêu cầu sẽ loại bỏ, tránh lây lan dịch bệnh. Thông thường chỉ 30% trai cấy cho ngọc, trong đó chỉ 10% đạt độ tròn đều và bóng bẩy hoàn hảo để chế tác.
Khoảnh khắc vỡ òa cảm xúc nhất chính là lúc người thợ dùng dao chuyên dụng tách nhẹ lớp vỏ trai để thu hoạch. Theo chị Nguyễn Thị Thu Hà, nhân viên Công ty CP Ngọc trai Hạ Long, mỗi kỹ thuật viên phải mở vỏ trai, lấy ngọc, rửa sạch, lau khô, xếp loại. Ngọc trai Hạ Long sở hữu độ bóng như gương, có hiện tượng đổi màu lấp lánh khi gặp ánh sáng mặt trời, độ bền cao nhờ khoáng chất biển phong phú. Từng viên ngọc ánh lên sắc vàng, hồng đào, xám bạc tinh khôi, khép lại chu kỳ sinh trưởng của một đời trai và mở ra hình hài của một tuyệt tác trang sức.
Theo anh Huỳnh Hữu Dương, kỹ thuật viên gia công chế tác, ngay sau khi được thu hoạch, những viên ngọc thô sẽ được làm sạch bằng dung dịch chuyên dụng, sau đó được sấy khô nhẹ trong điều kiện nhiệt độ kiểm soát nghiêm ngặt để cố định và giữ trọn độ bóng nguyên bản của lớp xà cừ.
Các nghệ nhân sẽ thẩm định từng viên ngọc dựa trên bộ tiêu chuẩn quốc tế về độ dày xà cừ, độ bắt sáng (luster), kích thước, hình dáng và màu sắc tự nhiên từ sắc trắng ngà, xám chì cho đến ánh vàng kim đặc trưng. Những viên tròn đều không tì vết thường được ưu tiên làm mặt nhẫn hay mặt dây chuyền độc bản. Những viên có kích thước và tông màu đồng nhất sẽ được gom lại thành bộ để chuẩn bị xâu chuỗi.
Nhìn lại chặng đường phát triển, nghề nuôi trai cấy ngọc Quảng Ninh từng trải qua không ít thăng trầm, từ những trận bão biển tàn khốc đánh trôi cơ nghiệp cho đến những giai đoạn chỉ biết xuất khẩu sản phẩm thô giá trị thấp dưới nhãn mác nước ngoài. Bằng quyết tâm khẳng định vị thế của ngọc trai Việt Nam, các đơn vị đã chủ động tiếp nhận công nghệ Nhật Bản, nghiên cứu thành công quy trình sinh sản nhân tạo con giống và xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ nuôi cấy, thu hoạch cho đến chế tác trang sức. Và thành quả ngọt ngào đã đến khi các dòng ngọc trai của vùng biển Quảng Ninh chính thức được công nhận đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP 5 sao cấp quốc gia, vươn tầm xuất khẩu sang nhiều thị trường khó tính như Nhật Bản, châu Âu và các nước Đông Bắc Á.
