Phổ cập giáo dục và bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục cho mọi đối tượng, nhất là nhóm yếu thế là nhiệm vụ cần thiết, đòi hỏi sự đồng hành lâu dài của gia đình, nhà trường và xã hội. Việc thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập Quảng Ninh cho thấy quyết tâm của địa phương trong việc dành thêm nguồn lực, tạo thêm cơ hội để trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt phát triển và hòa nhập. Mô hình mang ý nghĩa thiết thực khi đáp ứng nhu cầu chính đáng của các gia đình, giúp trẻ được can thiệp sớm, học tập phù hợp với khả năng và từng bước tự tin hơn trong cuộc sống. Từ đó, trở thành điểm tựa cho mỗi gia đình, lan tỏa tinh thần nhân văn trong hành trình chăm lo, bảo vệ trẻ em.
Đáp ứng nhu cầu cấp thiết của phụ huynh
Sáng 24/9, anh Lê Minh Khang, nhà ở phường Hạ Long đưa con trai là Lê Trường A. (sinh năm 2020) đến Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập Quảng Ninh để các giáo viên đánh giá, tìm hiểu khả năng và nhu cầu hỗ trợ của em. Lê Trường A. mắc chứng tự kỷ nặng. Ở tuổi đáng lẽ đã học lớp 1, thế nhưng em vẫn chưa thể theo học chương trình phổ thông như những bạn cùng trang lứa.
Biết thành phố thành lập Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập, anh Khang vui mừng và nhanh chóng đưa con đến tìm hiểu. Anh Khang chia sẻ: Gia đình rất mừng khi thành phố có một trung tâm công lập dành cho những trẻ đặc biệt như con tôi. Tôi mong Trung tâm sẽ trở thành nơi các con được kiên trì đồng hành, được hướng hỗ trợ phù hợp, để con tôi từng bước phát triển những kỹ năng cần thiết cho cuộc sống.
Cùng chung mong muốn tìm một môi trường phù hợp cho con, khi biết Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập Quảng Ninh tổ chức đánh giá trẻ, chị Nguyễn Thị Ngà, ở phường Cao Xanh, đưa con trai Nguyễn Đ. D. A., 8 tuổi, đến tìm hiểu. Em mắc chứng tự kỷ nặng và chưa thể theo học tiểu học. Trước đây, gia đình chủ yếu cho em học tại các lớp mẫu giáo tư thục, với mong muốn con có cơ hội giao tiếp, làm quen môi trường tập thể và rèn luyện những kỹ năng cơ bản.
Chị Ngà phát hiện những dấu hiệu khác biệt của con từ khi Nguyễn Đ. D. A. mới 12 tháng tuổi. Hành trình tìm kiếm phương pháp hỗ trợ cho con kéo dài nhiều năm, gia đình đưa em đi thăm khám ở nhiều nơi. Tuy nhiên, khả năng hòa nhập của Nguyễn Đ.D. A. vẫn còn hạn chế. Em chỉ có thể tham gia môi trường học tập cùng những trẻ nhỏ hơn khoảng 4-5 tuổi.
Chị Ngà tâm sự: Gia đình tôi mong có một nơi vừa có chuyên môn, vừa có sự đồng hành lâu dài để đánh giá đúng khả năng của con và hướng dẫn gia đình cách hỗ trợ phù hợp. Bây giờ, thành phố có trung tâm công lập về giáo dục hòa nhập, chúng tôi rất mừng. Đây cũng là điều nhiều phụ huynh như chúng tôi đã mong chờ rất lâu.
Theo chị Ngà, việc có một cơ sở công lập chuyên về giáo dục hòa nhập giúp phụ huynh thêm yên tâm khi tìm kiếm dịch vụ hỗ trợ cho con. Gia đình kỳ vọng Trung tâm sẽ tạo môi trường ổn định, có đội ngũ chuyên môn đồng hành cùng trẻ và phụ huynh trong chặng đường dài phía trước.
Thực tiễn ở Quảng Ninh cho thấy, số lượng trẻ em, học sinh có nhu cầu hỗ trợ giáo dục hòa nhập của thành phố có xu hướng gia tăng qua từng năm. Theo thống kê của Sở GD&ĐT, năm học 2025-2026, toàn thành phố có 4.091 trẻ khuyết tật, tự kỷ trong độ tuổi đi học; trong đó có 3.922 trẻ có khả năng học tập đang tham gia giáo dục hòa nhập tại các cơ sở giáo dục, đạt tỷ lệ 95,87%, tăng 2.034 trẻ so với năm học 2020-2021. Bên cạnh đó, có 26 học viên khuyết tật đang theo học tại Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên thành phố và 175 trẻ tham gia học hòa nhập tại các Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập tư thục.
Với sự quan tâm của Thành ủy, HĐND, UBND thành phố, sự chỉ đạo của Bộ GD&ĐT, những năm qua, Sở GD&ĐT đã tập trung chỉ đạo, hướng dẫn các cơ sở giáo dục triển khai giáo dục hòa nhập cho trẻ khuyết tật. Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, song công tác giáo dục trẻ khuyết tật trên địa bàn thành phố vẫn còn không ít khó khăn, hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Đặc biệt, thiếu đầu mối chuyên trách trong việc sàng lọc, phát hiện sớm, can thiệp sớm, tư vấn cho gia đình và hỗ trợ chuyên môn cho các cơ sở giáo dục. Các trung tâm tư thục hiện có quy mô nhỏ, năng lực tiếp nhận còn hạn chế, chưa đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của trẻ khuyết tật và gia đình.
Cùng với đó, đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên có trình độ chuyên môn về giáo dục đặc biệt, giáo dục hòa nhập trên địa bàn thành phố hiện còn rất thiếu, tỷ lệ thấp so với tổng số giáo viên toàn ngành. Cơ sở vật chất của nhiều trường học tuy từng bước được đầu tư nhưng vẫn thiếu các hạng mục và thiết bị đặc thù phục vụ người khuyết tật như đường dốc, nhà vệ sinh chuyên biệt, thiết bị hỗ trợ học tập, thiết bị trợ thính, trợ thị… Đây là những rào cản lớn trong việc tiếp nhận và tổ chức giáo dục hòa nhập cho trẻ khuyết tật tại các cơ sở giáo dục phổ thông.
Những năm trước, việc thiếu Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập công lập đã bộc lộ những hạn chế như: Số trẻ khuyết tật chưa được phát hiện và can thiệp sớm còn nhiều; chất lượng giáo dục hòa nhập chưa đồng đều. Trẻ khuyết tật nặng, trẻ lớn tuổi chưa được hướng nghiệp, học nghề. Trẻ mầm non chưa được sàng lọc và can thiệp kịp thời, làm giảm hiệu quả giáo dục và khả năng hòa nhập cộng đồng. Từ đó, không đảm bảo mục tiêu 100% trẻ khuyết tật có khả năng học tập được tiếp cận giáo dục theo Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2021-2030 của Thủ tướng Chính phủ.
Bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận giáo dục cho mọi trẻ em
Theo Quyết định số 403/QĐ-TTg ngày 25/2/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt quy hoạch hệ thống cơ sở giáo dục chuyên nghiệp đối với người khuyết tật, hệ thống trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Quyết định số 2056/QĐ-BGDĐT ngày 16/7/2025 của Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành kế hoạch thực hiện quy hoạch này, định hướng đến năm 2030, 100% tỉnh, thành phải có trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập công lập. Riêng Quảng Ninh được phê duyệt thành lập 1 trung tâm đến năm 2030 và phát triển lên 2 trung tâm vào năm 2050.
Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước và trước yêu cầu thực tiễn, Quảng Ninh đã chủ động triển khai và hoàn thành việc thành lập, đưa trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập vào hoạt động từ tháng 9/2026, sớm hơn 4 năm so với lộ trình quy hoạch.
Trung tâm là đầu mối chuyên môn, phối hợp với các cơ sở giáo dục, cơ sở tư thục và cơ sở bảo trợ xã hội, góp phần nâng cao chất lượng can thiệp, hỗ trợ và giáo dục người khuyết tật hòa nhập cộng đồng. Mục tiêu từ năm học 2026-2027, duy trì tỷ lệ 95,87% trẻ khuyết tật trong độ tuổi mầm non và phổ thông có khả năng học tập được tiếp cận giáo dục. Bảo đảm 100% trẻ có nhu cầu được tư vấn, can thiệp giáo dục sớm hoặc được hướng dẫn lựa chọn phương thức giáo dục phù hợp với từng dạng tật và khả năng của trẻ. Đồng thời, bảo đảm 100% cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông trên địa bàn thành phố được hỗ trợ chuyên môn về giáo dục hòa nhập; từng bước phát triển hệ thống phòng hỗ trợ tại các địa phương nhằm nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ cho trẻ khuyết tật.
Đến giai đoạn năm 2030, phấn đấu 100% trẻ khuyết tật trong độ tuổi mầm non và phổ thông có khả năng học tập được tiếp cận giáo dục, trong đó khoảng 300 trẻ được hỗ trợ giáo dục hòa nhập thường xuyên tại Trung tâm.
Theo đó, hoạt động dạy học tại Trung tâm sẽ là các hoạt động giáo dục chuyên biệt nhằm hỗ trợ trẻ em/người học khuyết tật hoặc có nhu cầu đặc biệt được học tập, phát triển kỹ năng và hòa nhập với môi trường giáo dục phổ thông cũng như xã hội giúp người học phát triển tối đa khả năng cá nhân, được tiếp cận giáo dục bình đẳng và hòa nhập cộng đồng.
Nội dung giáo dục kỹ năng đặc thù được tổ chức ít nhất 5 tiết (hoạt động học)/tuần, phù hợp với nhu cầu, khả năng của cá nhân học sinh. Căn cứ vào nhu cầu giáo dục của học sinh, Trung tâm có thể bố trí thêm các giờ hỗ trợ giáo dục/can thiệp cá nhân.
Học sinh học tập tại Trung tâm được giáo viên phối hợp với cha mẹ/người giám hộ để xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân theo năm học. Trên cơ sở kế hoạch giáo dục cá nhân, giáo viên thiết kế và thực hiện kế hoạch bài dạy, kiểm tra đánh giá học sinh theo các quy định hiện hành của các cấp học tương ứng.
Trung tâm xây dựng lộ trình triển khai chương trình giáo dục theo từng giai đoạn, phù hợp với điều kiện thực tế và từng bước hoàn thiện mô hình hoạt động. Giai đoạn khởi động (năm học 2026-2027), tập trung triển khai các hoạt động can thiệp sớm, hỗ trợ giáo dục hòa nhập và tư vấn cho phụ huynh. Theo kế hoạch, Trung tâm tổ chức 8 lớp can thiệp theo buổi hoặc theo ngày, với quy mô khoảng 80 học sinh. Đồng thời, 271 học sinh khuyết tật đang học hòa nhập tại các cơ sở giáo dục có nhu cầu sẽ được hỗ trợ can thiệp ngoài giờ học hoặc vào cuối tuần.
Giai đoạn 2 (năm học 2027-2028 và 2028-2029) là giai đoạn củng cố, chuẩn hóa và nâng cao chất lượng. Cụ thể, tổ chức giáo dục hòa nhập các cấp học mầm non và giáo dục phổ thông cho học sinh khuyết tật theo hình thức bán trú. Kết hợp chương trình phổ thông với các nội dung giáo dục đặc thù. Giai đoạn 3 (từ năm học 2029-2030) là giai đoạn phát triển ổn định và bền vững.
Đặc biệt, tài liệu giảng dạy và học tập tại Trung tâm được xây dựng và lựa chọn phù hợp với từng dạng tật, mức độ khuyết tật, độ tuổi và nhu cầu cá nhân của học sinh, đảm bảo đáp ứng yêu cầu của chương trình giáo dục và các nội dung giáo dục kỹ năng đặc thù.
Theo kết quả khảo sát ban đầu vào tháng 1/2026, sau khi Trung tâm công lập được thành lập, toàn thành phố dự kiến có trên 600 trẻ em, học sinh có nhu cầu tham gia học tập hoặc can thiệp sớm và tư vấn phương pháp tại Trung tâm. Trong đó, nhiều trường hợp cần học nội trú, bán trú kết hợp học văn hóa với phục hồi chức năng. Nhiều em cần hỗ trợ can thiệp ngoài giờ học hoặc cuối tuần. Đồng thời có số lượng lớn phụ huynh cần được tư vấn phương pháp giáo dục tại gia đình. Nhu cầu này trải rộng ở nhiều dạng tật như khuyết tật vận động, nghe, nói, nhìn, thần kinh - tâm thần, trí tuệ, tự kỷ, tăng động giảm chú ý… cho thấy sự cần thiết phải có một cơ sở công lập đủ năng lực chuyên môn, cơ sở vật chất và đội ngũ nhân lực chuyên biệt để đáp ứng.
Chị Mai Thùy Dương, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hoà nhập Quảng Ninh cho biết: Phía trước Trung tâm còn nhiều việc phải làm để hoàn thiện đội ngũ, cơ sở vật chất, phương pháp chuyên môn và mạng lưới hỗ trợ. Chúng tôi sẽ nỗ lực xây dựng Trung tâm trở thành một địa chỉ tin cậy, nơi mỗi trẻ được thấu hiểu, được hỗ trợ phù hợp với khả năng và có thêm cơ hội phát triển, hòa nhập cộng đồng.
Những đứa trẻ khuyết tật đôi khi giống như những cái cây yếu, cần nhiều hơn một bàn tay chăm sóc để có thể bén rễ và vươn lên. Các em cần sự kiên trì của gia đình, sự thấu hiểu của thầy cô, một môi trường phù hợp và những phương pháp hỗ trợ được thiết kế riêng cho từng nhu cầu. Mỗi ngày, một tiến bộ nhỏ cũng là thêm một chiếc lá xanh, thêm một dấu hiệu cho thấy các em đang lớn lên theo cách của mình.
Để một cái cây yếu có thể trụ vững giữa cuộc đời là hành trình dài và không dễ dàng. Sự ra đời của Trung tâm Hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập Quảng Ninh mở thêm một điểm tựa trên hành trình ấy. Ở đó, trẻ được đánh giá đúng khả năng, được hỗ trợ đúng nhu cầu và có thêm cơ hội học tập, rèn luyện, hòa nhập với cộng đồng.
Giáo dục hòa nhập không phải là đặt mọi đứa trẻ dưới cùng một khuôn mẫu, mà là tạo cho mỗi em một điều kiện đủ tốt để lớn lên. Và khi được chăm sóc đúng cách, ngay cả những cái cây tưởng như yếu nhất cũng có thể bén rễ, vươn cành và đón ánh sáng theo cách riêng của mình.
