TX Cẩm Phả - cái rốn của vùng than Quảng Ninh, nơi chiếm trên 50% sản lượng khai thác than của TKV, những ngày này có nhiều thay đổi. Không chỉ ở các cơ quan Đảng, chính quyền, mà ở tổ dân, khu phố, ngoài các chợ, quán ăn, người ta nói với nhau nhiều chuyện khi tỉnh và ngành Than đang cùng nhau siết chặt quản lý nguồn vàng đen của đất nước. Trên các phương tiện thông tin đại chúng cũng có những luồng dư luận, nhận định khác nhau về hệ luỵ từ hòn than.
Chúng tôi về vùng than Cẩm Phả, được tiếp xúc với nhiều con người, ở địa vị khác nhau: Từ kẻ được coi là “ông vua than” với số tài sản khổng lồ, ở trong các biệt thự sang trọng, đến những người dân lao động lấm lem bùn đất mà mỗi ngày dầm mình trong các cống nước thải cũng chỉ có được dăm ba chục ngàn. Ai cũng kêu “sắp khốn đốn đến nơi”...
* Từ cái khổ của cửu vạn...
TX Cẩm Phả suốt những tuần đầu tháng 6 liên tục mưa to. Giờ cũng là tháng thứ ba từ khi các cơ quan chức năng đồng loạt ra quân tổng kiểm tra hoạt động chế biến, kinh doanh, vận tải, tiêu thụ than của nhiều doanh nghiệp tư nhân và một số đơn vị nhà nước. Trong cơn mưa to, chúng tôi lần lượt tới hạ nguồn của các suối: Cầu 2, cầu 3, cầu 4, cầu 5, suối xây lắp mỏ Cọc Sáu. Trong những trận mưa, các suối này chảy từ hệ thống các bãi thải phía trên cao xuống mang theo đất đá và rất nhiều than. Hàng ngàn người dân Cẩm Phả nhiều năm nay vẫn dầm mình trong lúc mưa to để vớt, hót, hút than lẫn đất cát lên bờ. Từ đó sàng lọc ra than để bán. Ông Đỗ Minh Tuấn, Chủ tịch UBND TX Cẩm Phả ước tính, mỗi ngày từ các suối và bãi thải, trung bình người ta mót được khoảng 1.000 tấn than.
Trong mưa, những người dân này vẫn dầm mình mót than
Dọc theo nhiều đoạn suối là những đống than vừa mới được hót, đang ướt sũng. Đàn ông, đàn bà đều tranh thủ ra suối mót than, đãi than thủ công. Rầm rộ nhất là ở hạ nguồn suối cầu 5. Các ông chủ mót than, mỗi người xí phần một góc suối rồi lấy bao cát quây lại như người ta đắp đập, chỉ để một cửa cống cho nước suối chảy vào. Trong hàng chục “con đập ấy” là 4-5 thanh niên được thuê từ nhiều vùng quê ra, đang dầm cả nước mưa, nước suối đen ngòm điềukhiển máy để hút cả than lẫn cát lên bờ, sau đó đưa qua hệ thống sàng. Cảnh này không có gì mới, chỉ mới một điều quan trọng nhất là những đống than cứ to dần, mà mấy tháng nay các ông chủ chẳng bán được cho ai. Nguyễn Văn Nghiêm, 26 tuổi, quê ở Thạch Thành, Thanh Hoá cho biết: Cứ hút được 1 tấn than cám thì ông chủ trả cho đám thợ 80.000đ tiền công. Một ngày mưa to liên tục, 11 người thợ hút được khoảng 10 tấn than, trừ ăn uống, sinh hoạt lán trại, mỗi người còn 30-40 chục ngàn để dành. Tuy nhiên, lâu rồi ông chủ không bán được than, nên chỉ tạm ứng tiền ăn. Hiện còn tồn cả đống than mấy trăm tấn...
Trước ngày 1-6-2008, khi than còn xuất tiểu ngạch được và sự quản lý còn lỏng lẻo, thì phần nhiều trong số này bán lại cho những đơn vị sàng tuyển để xuất đi (cả tiểu ngạch, thậm chí cho buôn lậu). Chúng tôi cám cảnh cho những con người bòn, mót than ấy. Nhưng tin rằng sự khó khăn đó nhất định chỉ là tạm thời, trước khi TKV và tỉnh đưa ra phương án mua than cụ thể cho họ.
Từ 10h đêm 11-6 đến sáng 12-6, chúng tôi đi dọc theo những con đường gom dẫn lên triền đồi của khu dân cư giáp phía khai trường của một số mỏ than. Được biết giờ không còn cảnh những cửu vạn gánh than, chở than bòn mót từ mỏ ra như trước. Bởi bây giờ chở ra cũng không bán cho ai được, trừ than cục. Tuy nhiên, theo các đồng chí trong đội trật tự phường Cẩm Đông thì họ đang rất lo ngại về tình trạng không ít “đầu gấu” vốn sống nhờ từ bãi thải của nhiều mỏ than nay sẽ “hồi hương” về các phường...
* Đến nỗi lo “bạc đầu” của các chủ doanh nghiệp
Những ngày này, nhiều DN ở TX Cẩm Phả lo nghĩ ‘’bạc đầu’’. Công ty CP Tập đoàn INDEVCO là điển hình. Hơn 10 năm nay, Giám đốc Công ty Đỗ Thành Trung có khá nhiều thuận lợi khi được tỉnh và ngành Than cho phép tận thu than từ các bãi xít, từ đồi 908 Mông Gioăng. Lời lãi từ đây, Công ty mở rộng sản xuất, đến nay đã có tới 15 doanh nghiệp trực thuộc, với 2.133 công nhân (thu nhập bình quân 2,5 triệu đồng/người/tháng), trong đó có 129 đảng viên, 1.820 đoàn viên công đoàn và 450 đoàn viên thanh niên. Lãi từ than, Công ty đã đầu tư sang xây dựng Đài hoá thân An Lạc Viên, là công trình xã hội có ý nghĩa đối với tỉnh. Tuy vậy, nửa tháng nay Công ty đang đứng trên bờ vực. Nguyên nhân vì sao?
...Nhưng than vẫn chất đống, chưa có người mua.
Năm 2004, sau khi dập tắt cháy ở khu vực đồi 908 Mông Gioăng, TKV đã ký hợp đồng (số 30/HĐ/TVN-CNQN) bán cho Công ty 7 triệu m3 bã xít có than từ các mỏ Cẩm Phả để gia công, chế biến, tận thu than. Để thực hiện, Công ty đã đầu tư gần 340 tỷ đồng sắm hàng trăm máy xúc, ô tô, phương tiện, thiết bị, xây nhà xưởng, làm đường ra cảng, nhà tập thể cho công nhân... Ngày 28-5, TKV có công văn tạm ngừng việc giao bã xít có than cho Công ty, khiến Công ty phải thu hẹp sản xuất. Ngay sau quyết định đó là 969 công nhân bị nghỉ việc, 71/80 ô tô tải, 7/12 xe phục vụ; 9/22 máy xúc phải dừng hoạt động. Công nhân các bộ phận phụ trợ ở Xí nghiệp 20-8 giảm hoạt động từ 2 xuống 1 ca/ngày; giảm công nhân ở Xí nghiệp Cơ giới từ 325 xuống còn 85 người... Cũng trong thời gian này, Nhà máy kính Cẩm Phả cũng hết thời gian hoạt động, nếu ngừng sẽ có tiếp tục 193 công nhân phải nghỉ việc... Liên tiếp sau những quyết định này, và mặc dù số công nhân tạm nghỉ việc vẫn được Công ty trợ cấp từ 27-50 ngàn đồng/ngày, song 1.200 công nhân còn lại vẫn không khỏi hoang mang... Để quản lý chặt chẽ nguồn gốc các loại than, lập lại trật tự trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ than, ngày 6-6 UBND tỉnh đã ra quyết định tạm dừng thi hành hiệu lực giấy phép số 907, ký ngày 28-3-2008, trong đó UBND tỉnh đồng ý cho Công ty được gia công chế biến than mỏ tận thu từ 2 nguồn: Đồi 908 Mông Gioăng và từ nguồn bã xít có than cùng các nguồn hợp pháp khác...
(Còn nữa)
