Đại biểu dân cử tiếp công dân nhằm tiếp nhận thông tin, kiến nghị, phản ánh, những góp ý của người dân liên quan đến các chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng, Nhà nước; công tác quản lý của cơ quan, tổ chức, đơn vị. Bên cạnh đó, đại biểu thực hiện chức năng của mình đó là giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với các cơ quan nhà nước có thẩm quyền; hướng dẫn công dân thực hiện quyền khiếu tố đúng quy định của pháp luật. Do vậy, tiếp công dân là trách nhiệm của mỗi đại biểu dân cử nói chung, của đại biểu HĐND nói riêng. Để làm tốt nhiệm vụ này, đòi hỏi đại biểu khi tiếp công dân phải lắng nghe ý kiến của nhân dân, thận trọng trong giao tiếp với dân, biết đặt mình vào vị trí của người khiếu nại, tố cáo.
Trách nhiệm tiếp công dân của đại biểu HĐND thời gian qua chủ yếu do Thường trực HĐND, các ban HĐND và đại biểu chuyên trách thực hiện, các đại biểu khác hầu hết chưa thực hiện trách nhiệm của mình trong việc tiếp công dân. Một trong những nguyên nhân của hạn chế trên đó là: Hệ thống pháp luật về hoạt động giám sát của HĐND chưa hoàn thiện. Các quy định về hoạt động tiếp công dân của đại biểu HĐND (đặc biệt là đại biểu kiêm nhiệm) chưa cụ thể, chưa mang tính bắt buộc. Theo quy định hiện hành thì Thường trực HĐND có trách nhiệm tổ chức và đảm bảo điều kiện, cơ sở vật chất cho việc tiếp công dân của đại biểu HĐND khi đại biểu yêu cầu (Điều 48, Quy chế hoạt động của HĐND) nhưng thực tế ít có đại biểu yêu cầu thực hiện nhiệm vụ này. Cơ sở pháp lý cho đại biểu HĐND thực hiện việc xử lý đơn, thư và theo dõi, giám sát việc giải quyết đơn, thư của các cơ quan có thẩm quyền chưa đầy đủ (chưa có hướng dẫn cụ thể về hoạt động tiếp công dân của cơ quan dân cử, đại biểu dân cử; quy trình về xử lý đơn, thư đối với đại biểu HĐND các cấp; chưa có biểu mẫu cụ thể cho đại biểu kiêm nhiệm trong việc chuyển đơn…).
Nhằm khắc phục bất cập trên, Luật Tiếp công dân 2013 (có hiệu lực kể từ ngày 1-7-2014) đã dành 1 chương (chương 5) quy định cụ thể hoạt động tiếp công dân của HĐND, đại biểu HĐND các cấp. Theo đó, Thường trực HĐND (hoặc Chủ tịch HĐND cấp xã) có trách nhiệm tổ chức để đại biểu HĐND cấp mình tiếp công dân; sắp xếp lịch tiếp công dân của đại biểu HĐND; cử công chức tiếp công dân thường xuyên tại trụ sở tiếp công dân cấp tỉnh, cấp huyện; tổ chức để đại biểu HĐND tiếp công dân tại nơi tiếp công dân ở địa phương mà đại biểu ứng cử. Đại biểu HĐND thực hiện tiếp công dân theo lịch đã được phân công. Khi nhận được khiếu nại, tố cáo, kiến nghị, phản ánh của công dân, đại biểu HĐND có trách nhiệm nghiên cứu, hướng dẫn công dân gửi đơn thư đến đúng cơ quan có thẩm quyền giải quyết. Trong trường hợp cần thiết, đại biểu HĐND trực tiếp hoặc thông qua Thường trực HĐND cùng cấp, ở cấp xã thì thông qua Chủ tịch HĐND chuyển đơn đến cơ quan, tổ chức, đơn vị có thẩm quyền giải quyết và theo dõi, đôn đốc việc giải quyết.
Để triển khai chi tiết hoạt động tiếp công dân của cơ quan dân cử, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 759/2014/UBTVQH13 (có hiệu lực từ ngày 1-7-2014). Trong đó quy định cụ thể hoạt động tiếp công dân của HĐND và đại biểu HĐND các cấp (từ Điều 8 đến Điều 13, Mục 2, Chương I) gồm các quy định về trách nhiệm tiếp công dân và tổ chức tiếp công dân, về nơi tiếp công dân, việc tiếp công dân của đại biểu, của HĐND các cấp, quan hệ phối hợp trong việc tiếp công dân của HĐND cấp tỉnh. Đồng thời, Nghị quyết cũng quy định quy trình tiếp nhận, xử lý khiếu nại, tố cáo; trách nhiệm thông báo; trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc giải quyết của cơ quan có thẩm quyền (từ Điều 13 đến Điều 16, Mục 3, Chương I). Một điểm cần quan tâm trong Nghị quyết này là quy định trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền trong việc thông báo việc tiếp nhận đơn, thông báo kết quả giải quyết đến cơ quan (hoặc đại biểu) chuyển đơn; trách nhiệm của cơ quan dân cử, của đại biểu dân cử, người tiếp dân (Ban tiếp công dân) trong việc báo tin với người khiếu nại, tố cáo về việc tiếp nhận đơn, về kết quả giải quyết của cơ quan có thẩm quyền. Về trách nhiệm theo dõi, đôn đốc việc giải quyết cũng mở rộng hơn, trong trường hợp không đồng ý với kết quả giải quyết của cấp trên, của người đứng đầu có thẩm quyền, thì HĐND, đại biểu HĐND báo cáo với HĐND cùng cấp để giám sát theo quy định pháp luật.
Sự ra đời của Luật Tiếp công dân 2013 và Nghị quyết 759/2014/UBTVQH13 đã xây dựng một hành lang pháp lý tương đối hoàn chỉnh về hoạt động tiếp công dân của cơ quan dân cử, đại biểu dân cử nói chung, của HĐND và đại biểu HĐND nói riêng. Tuy nhiên, để triển khai có hiệu quả hoạt động này, cần tăng cường vai trò của Thường trực HĐND các cấp trong tổ chức hoạt động tiếp công dân; cần quy định cụ thể để có sự thống nhất trong công tác phối hợp xử lý, giải quyết đơn, thư giữa Đoàn đại biểu Quốc hội (đối với cấp tỉnh), Thường trực HĐND, Uỷ ban MTTQ Việt Nam, UBND và các tổ chức chính trị - xã hội; phải xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ thông tin trong việc theo dõi, quản lý, giải quyết đơn, thư của công dân, nhằm thông tin kịp thời đến các đại biểu, người có thẩm quyền về quá trình xử lý và kết quả giải quyết của các cơ quan chức năng, tránh tình trạng chuyển đơn chồng chéo hoặc đã hết thẩm quyền giải quyết. Đặc biệt, cần quan tâm kiện toàn bộ máy tham mưu, giúp việc của văn phòng phục vụ hoạt động của HĐND các cấp, nhất là phòng chuyên môn (bộ phận) tham mưu về lĩnh vực dân nguyện. Thời gian tới, văn phòng cần chủ động nghiên cứu, chuẩn bị các điều kiện cần thiết (về trụ sở tiếp công dân, bố trí cán bộ, tổ chức bộ máy tiếp công dân...) để tham mưu, triển khai thực hiện trách nhiệm tiếp công dân của đại biểu đảm bảo đúng quy định của pháp luật và phù hợp với điều kiện thực tế.
Nguyễn Thị Ngân
Phó VP Đoàn ĐBQH&HĐND tỉnh
