Nghề làm sứa ở xã Minh Châu (Vân Đồn) hiện giải quyết công ăn việc làm cho hầu hết số lao động nữ và khoảng 60% số lao động nam trong xã khi vào mùa, với thu nhập đáng kể. Mặc dầu vậy người làm sứa vẫn rụt rè chưa dám mạnh dạn đầu tư...
Khó khăn lắm tôi mới làm quen được với vợ chồng anh Vương Văn Hanh ở thôn Quang Trung, xã Minh Châu, khi họ đang hối hả trên đường ra mảng đi vớt sứa. Thấy tôi có ý định đi cùng, Hanh nhìn tôi nghi ngại “Mảng của em chật lắm, bọn em lại có 3 người rồi, đi cả ngày cả đêm sóng gió anh không chịu được đâu’’. Bù lại cho việc từ chối không cho tôi đi cùng, Hanh đồng ý kể cho tôi nghe toàn bộ hành trình mà anh vừa trải qua mấy ngày qua. Vợ chồng Hanh trùm kín áo mưa, chân đi ủng, chỉ để hở mỗi phần mặt “Làm sứa bẩn lắm” - Hanh bắt đầu vào câu chuyện. “Vì con sứa rất nặng, trung bình vài chục kg 1 con. Sứa có nhiều dớt, dớt sứa vào người gây mẩn ngứa rất khó chịu. Do vậy trời không mưa vẫn phải mặc áo mưa cũng là vì lẽ đó, nếu không dớt sứa dây vào người chỉ ngồi gãi suốt đêm không làm ăn được gì. Hanh vốn là thợ lái xe công nông, nhưng đến mùa sứa Hanh bán xe, đầu tư chiếc mảng hơn chục triệu đồng, sắm một số bóng đèn cao áp với 2 chiếc vợt, thế là xong. Cứ hàng đêm, 2 vợ chồng Hanh đánh mảng ra biển cách bờ hơn gần 2 chục cây số mới đến bãi sứa. Gặp hôm đúng con nước, sứa nổi lên kín đặc mặt nước, con nào con ấy to như cái thúng, lập lờ trôi như viên thạch khổng lồ. Những khi đó Hanh cùng một người làm công ra sức vớt sứa, vợ Hanh thì cắt đầu sứa, bỏ gọn sang một bên. Những hôm ít sứa thì lấy cả mình, hôm bắt được nhiều chỉ lấy đầu. Mình sứa nặng nhưng chỉ bán được 1,5 nghìn đồng/cái, đầu sứa nhỏ hơn nhưng bán được 6 nghìn đồng/cái. Mấy hôm trước, mảng của Hanh đi 2 đêm 1 ngày thu được hơn 800 đầu sứa, bán được gần 5 triệu đồng. Hanh cho biết thu nhập như anh cũng chỉ là loại trung bình. Có mảng chỉ 1 đêm thu được 4 triệu đồng lãi. Câu chuyện giữa tôi và Hanh thật vội vàng. Vợ chồng anh chào tôi rồi hối hả lên mảng nổ máy đi bắt sứa. Chiếc mảng chao đảo theo con sóng, lao đi trong màn đêm mù mịt.
Nghề làm sứa ở Minh Châu chỉ diễn ra trong thời gian ngắn rồi chờ mùa năm sau, kéo theo là những lán trại được đầu tư vài trăm triệu đồng bị bỏ không. Không giống như nhiều loài hải sản khác, sứa chỉ xuất hiện theo mùa. Khi vào mùa sứa, người ngư dân nếu không đi bắt sứa thì họ cũng phải nghỉ đánh cá, vì các loài cá sợ chất độc của sứa lên tìm cách tránh xa. Mùa sứa thường rất ít cá, còn sứa thì nhiều. Những ngày bắt được nhiều sứa, một xưởng sứa trung bình cũng mua về khoảng hơn 1 vạn đầu sứa; mỗi người dân đánh bắt được vài tấn sứa. Năm 2004 trở về trước, ở Minh Châu chưa ai làm nghề bắt sứa vì không biết chế biến làm đồ ăn. Từ năm 2005 đến nay, sứa trở thành món đặc sản, xuất chủ yếu sang Trung Quốc. Nghề sứa ở Minh Châu, Quan Lạn không được khuyến khích, thậm chí có lúc nó lại còn bị cấm vì bị coi là gây ảnh hưởng đến môi trường. Chị Phạm Thị Lý, thôn Tiền Hải, xã Minh Châu là chủ một trong 10 xưởng chế biến sứa của xã, với 50 người làm công. Chị cho biết, chị chỉ được cấp giấy phép theo mùa vụ, và các chủ xưởng cam kết khi cần tự tháo dỡ nhà xưởng, không đòi hỏi đền bù để trả mặt bằng cho các dự án. Do vậy chị chỉ dám đầu tư vào xây dựng nhà xưởng, không dám đầu tư vào các công trình khác. “Nếu như con sứa không được bắt để chế biến thì nó cũng tự chết trong thời gian ngắn. Chỉ tính riêng khu vực bờ biển xã Minh Châu, 1 năm có vài ngàn tấn, nếu không được đánh bắt sứa cũng chết, dạt vào bờ, hoặc trôi nổi trên biển, ảnh hưởng môi trường nhiều hơn. Việc đánh bắt và chế biến sứa nếu có quy hoạch, đầu tư quy mô, sẽ không ảnh hưởng lớn đến môi trường, thậm chí ngược lại. Nhưng muốn đầu tư quy mô, thì chúng tôi cần được cấp giấy phép lâu dài” – Chị Lý nói. Chị Phạm Thị Lụa, là người làm công trong xưởng chế biến sứa của chị Lý cho biết “Không có việc chế biến sứa thì những người như tôi không biết làm gì vào mùa này. Chúng tôi rất vui mừng vì tỉnh, huyện có kế hoạch đầu tư du lịch vào xã Minh Châu. Nhưng du lịch thì không phải ai cũng làm được. Còn làm sứa, người già, người trẻ, người có bằng cấp, không bằng cấp đều làm được, chỉ cần chịu khó là tất cả chúng tôi đều có việc làm”.
Anh Hoàng Cường, quê ở Hải Phòng, là chủ xưởng sứa duy nhất ở Minh Châu không cần liên doanh với nước ngoài. Anh cho biết “Chúng tôi sẵn sàng đầu tư lớn để không gây ảnh hưởng đến môi trường, chấp nhận chỉ làm thời vụ 2 tháng/năm, nhưng phải được cấp phép làm ăn lâu dài”. Anh đã đầu tư 850 triệu đồng vào nhà xưởng, còn lán trại vẫn căng tạm lều bạt, chưa dám đầu tư. Anh mong muốn các nhà xưởng chế biến sứa liên kết với nhau cùng đề ra phương hướng làm ăn ổn định giá cả. Bởi hiện nay do cạnh tranh nhau mà giá sứa mua vào cứ tăng dần từ 2 nghìn đến 6 nghìn đồng/đầu sứa, và vẫn đang có xu hướng tăng, trong khi giá mua vào phía bên Trung Quốc không tăng, sẽ gây bất ổn cho những xưởng có vốn nhỏ. Nghề sứa này rất hợp với xã nghèo như Minh Châu, người lao động chỉ phải đầu tư rất ít, nhưng cho thu nhập cao.
