Mỗi lần đi qua hoặc ghé vào các siêu thị, các chợ trung tâm của các thành phố, thị trấn, không hiểu sao tôi vẫn nao lòng nhớ về những ngôi chợ vùng quê. Hai tiếng ''Chợ quê'' cùng cái không khí, mùi vị đặc trưng đã khắc sâu vào tâm khảm những người thế hệ chúng tôi.
Ngày xa xưa, ý nghĩ, tấm lòng của tổ tiên, cha ông ta thật thuần khiết, giao hoà mà đằm thắm nghĩa tình. Nông sản, hàng hoá làm được, người trong ấp trong xóm đem ra khoảnh đất ven đường, ven sông trưng bày, mời chào, trao đổi với nhau. Trên góc đất nhỏ nhoi ấy, người cần thứ này, kẻ cần thứ kia, người ta quen biết, kết thân và học hỏi nhau bao kinh nghiệm sản xuất, làm ăn. Chợ trở thành nơi gặp gỡ của mọi tầng lớp dân chúng, tấp nập kẻ mua người bán mỗi mùa thu hái. Chợ thành lệ cung cầu trong ngày, tự cuộc sống sinh ra. Vùng quê nào chẳng có một nẻo chợ con. Chợ là gương mặt nổi của đời sống vật chất, tinh thần của mỗi vùng đất. Người ta thường nhìn vào chợ để biết được sản vật địa phương và đánh giá được tiềm năng sản xuất và đời sống kinh tế của vùng đó.
Một góc làng quê Hà Nam, Yên Hưng.
Ảnh: T.M
Chợ ở Yên Hưng quê tôi thật phong phú, đủ thứ dồn về, mời gọi, níu chân khách thập phương. Chợ vùng đồng áng Hà Nam nhiều nông sản lúa gạo, gia cầm gia súc, nhiều thuỷ hải sản. Chợ Hà Bắc lắm hàng lâm thổ sản, ngô khoai sắn, rau xanh, quả chín, vải lụa, xoong nồi... Chợ Cốc, chợ Đình, chợ Rừng, chợ Rộc v.v... là những chợ nổi tiếng còn tồn tại đến ngày nay. Ngày xưa ấy, chỉ vài cây tre, cây nứa làm cọc, mảnh gianh lợp lên làm mái lều, mái chòi đơn sơ đạm bạc mà thành kẻ chợ chốn quê.
Chợ Đông, chợ Đình có rất sớm, từ thuở các vị Tiên Công từ kinh thành Thăng Long đến cửa sông Bạch Đằng lấn biển khai hoang lập ấp, lập làng. Đây là các chợ phiên cứ 5 ngày một lần: Chợ Đông họp vào các ngày 3 ngày 8, chợ Đình vào các ngày 5, ngày 10 trong tháng. Làng Yên Đông trước đây là một thôn thuộc xã Phong Lưu “nhất xã tứ thôn”.Trong dân gian còn lưu truyền sự tích về ông quan Nguyễn Đông Đô, quan lại trấn Chanh, về làng cư nhập vào họ Nguyễn Thống Yên Đông. Ông là người thanh liêm, thương dân, có đầu óc mở mang kinh tế dân sinh, rất được dân mến phục. Thời bấy giờ, Hà Nam còn là một vùng đảo của huyện Yên Hưng, đò giang cách trở, giao thông đi lại rất khó khăn, hạn chế việc giao thương với bên ngoài. Sản phẩm đồng áng, sông biển rất nhiều mà không có nơi tiêu thụ. Trước tình trạng đó xin lệnh trên, ông đã tổ chức mở chợ 5 ngày họp một phiên, thu hút dân các làng, các nơi đến trao đổi, buôn bán. Từ đó đời sống dân ngày một khá lên và làng xóm trở nên trù mật. Chợ đó là chợ Đông ngày nay. Khi ông qua đời, dân làng cảm kích tôn ông làm Thành hoàng cùng phối thờ với danh tướng Phạm Tử Nghi tại miếu Tứ Xã, tức miếu Vu Linh, trên khu đất chợ Đông...
Chợ Rừng ở thị trấn Quảng Yên là một chợ cổ nhất của Yên Hưng. Chợ nằm ven bìa rừng, từng là nơi chứng kiến một thời oanh liệt của dân chúng An Bang cùng Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn làm nên chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Nay là một chợ huyện sầm uất. Chợ mới được xây dựng lại thành một trung tâm thương mại của Yên Hưng, đưa vào sử dụng năm 2006. Hàng hoá từ các địa phương trong huyện, trong tỉnh theo những chuyến xe nườm nượp đổ về. Chợ rất đa dạng hàng hoá và giá cả lại dễ mua, nhất là các loại đặc sản sông biển rẻ hơn hẳn so với các chợ vùng khác. Gạo Hà Nam, nhãn Hoàng Tân, rau Cộng Hoà, Tiền An, tôm cá Hải Yến, cua ngán Liên Vị, bún Hiệp Hoà, rồi nem chua Quảng Yên ngon có tiếng, đậm hương vị riêng. Chợ Rừng như một nhánh sông đầy màu sắc và hương vị no ấm, phồn thịnh của vùng đất Bạch Đằng giang. Quanh chợ Rừng, các làng, các xóm bây giờ nơi nào cũng có chợ “cóc” họp sáng, họp chiều cùng bao quán xá phục vụ ngay tại chỗ. Cẩm La có chợ theo mùa vụ cấy gặt, họp từ sớm tinh mơ chưa thấy mặt người, lại do nằm ngay trên đường đưa tang ra nghĩa địa nên dân gian quen gọi “chợ Ma”. Chợ Đò Chanh Nam Hoà, chợ Bến Giang Tân An v.v... họp ngay cạnh bến sông. Thuyền ngư dân đem về rất lắm cá, mực tươi sống. Các chợ này rất thích hợp với sinh hoạt hàng ngày của dân, nên nhiều khi chính quyền các xã làm trật tự giao thông vẫn không giải toả được. Cần quyển sách, quyển vở cho trẻ, cần tấm bánh thăm người già đang ốm, cần con cá, mớ rau cho bữa cơm thường, cần cân thịt, ký giò chả cho mâm cỗ cúng tổ tiên, hoặc tiếp khách v.v... chỉ chạy đáo ra chợ kề đó là có ngay.
Mỗi khi tết đến xuân về trong không gian làng quê nhộn nhịp, chợ quê bỗng bừng lên thay đổi đầy sức sống. Chợ nào cũng rải ran gạo tẻ, gạo nếp thơm ngon, rồi lợn, ngan, gà tươi sống, hành tỏi thơm nhức đất vườn, lá dong xanh ngát sắc rừng. Những quầy hàng bánh kẹo sực nức mùi đường bột. Những sạp vải, quần áo ríu rít tiếng trẻ con vòi mẹ. Những quầy hoa giấy, hoa lụa sặc sỡ như khoe bàn tay khéo. Chen trong muôn màu muôn vẻ là những cành đào ngậm nụ hoặc nở hoa phớt hồng đem theo ngọn gió đông dịu nhẹ. Và không thể thiếu những hàng tranh Tết, câu đối Tết rực rỡ từng dãy, từng dây phấp phới trên đầu mấy ông đồ nho, mấy ông thợ vẽ. Tiếng nói tiếng cười gặp gỡ, chào mời giòn tan như ngày hội. Các cô gái áo nâu non, áo hoa, khuôn mặt giấu sau vành khăn chỉ hở đôi mắt lúng liếng. Các cụ bà bỏm bẻm nhai trầu, thung dung nhặt những chẽ cau, những lá trầu tươi xanh buộc thành từng buộc đưa cho khách. Bây giờ, nhịp sống công nghiệp tràn vào xô bồ các ngả chợ quê với những âm thanh réo rắt, sôi động của những gian hàng điện tử, nào băng đĩa nhạc, nào ti vi, tủ lạnh, hàng đồng hồ, kính mắt, thuốc tây, cả hàng điện máy v.v... trăm thứ trăm vẻ bung ra quảng cáo, mời gọi. Nhiều chợ quê xây dựng lại đã tự đánh mất đi vẻ thuần khiết chốn quê kiểng làng Việt cổ. Chợ thời nay thích nghi với cuộc sống mới đang không ngừng đi lên. Nhưng dù sao, nhìn mùa xuân đang về, vẫn tiếc nuối lắm thay!
