Sau gần 3 tiếng đồng hồ đi tàu từ bến Cái Rồng (Vân Đồn), chúng tôi đến được Tân Lập, là 1 thôn nhỏ của xã Quan Lạn (Vân Đồn), nhưng lại nằm trên đất của xã đảo Bản Sen (Vân Đồn). Từ Tân Lập muốn sang Quan Lạn phải đi tàu, nhưng cũng có thể tắt rừng đi bộ khoảng 5-6 cây số thì đến được Bản Sen. Tân Lập chưa có bến tàu, người dân lấy đá ong xếp ra bãi làm bến, và vô tình con đường đá này tạo công ăn việc làm cho hầu hết phụ nữ trong thôn với nghề đánh hà.
Những căn nhà như thế này không thiếu ở Tân Lập.
Tân Lập có 59 hộ thì có tới 95% số hộ nghèo. Chỉ có khoảng 10 hộ là có ruộng, nhưng chỉ cấy được 1 vụ/năm, vì hệ thống tưới tiêu không có, mùa màng chỉ trông chờ vào thiên nhiên. Nhiều hộ trước đây làm nghề khai thác lâm sản, nhưng từ lâu các khu rừng đã bị đóng cửa, do vậy ở nhiều gia đình, người đàn ông không biết làm gì, gánh nặng kinh tế lại đặt lên vai người phụ nữ, trong khi họ chỉ làm nghề đánh hà, bắt ốc. Thôn không có đường giao thông, con đường liên thôn chỉ là đường tắt qua rừng. Việc tuyên truyền ATGT đội mũ bảo hiểm khi đi xe ô tô, gắn máy ở thôn không cần thiết, bởi cả thôn không có hộ nào có xe máy. Thôn cũng không có trạm xá, không có bưu điện v.v. Nhiều người ở thôn vẫn đùa: Nếu những học sinh thôn Tân Lập đi thi mà gặp phải đề tập làm văn là “Hãy kể về những đổi thay của quê em”, thì chắc chắn đành chịu để giấy trắng, vì từ năm 1972 đến nay Tân Lập không có đổi thay gì, ngoài Phân hiệu Tân Lập được xây dựng từ năm 1979, với chỉ 3 phòng học, không có cả sân chơi cho học sinh. Sân trường là một bãi cỏ mọc kín, người dân thường đến thả trâu, cắt cỏ. Phân hiệu có 15 học sinh từ lớp 2 đến lớp 5. Cô giáo Đinh Thị Ân cho biết: “Thôn chỉ có 1 em độ tuổi lớp 1 nên không tổ chức lớp 1 được”. Nhiều học sinh đến trường phải đi bộ 6-7 cây số. Học sinh sống ở xóm Cái Tỏi cuối thôn, khi đi học phải lội qua bãi triều, khi nước triều lên nước ngập ngang bụng đứa trẻ học lớp 2. Ngày khai trường nhiều phụ huynh phải nghỉ việc nhà để cõng con lội nước đến trường, còn những ngày khác chúng phải tự đi. Đối với học sinh nam, thì dễ dàng hơn, chúng cởi quần dài vắt lên vai để qua bãi triều, nhưng với học sinh nữ thì thường đến trường với cái quần ướt. Một cô giáo kể: “Học sinh hàng ngày đến trường quần áo đầy cỏ may, có hôm có em ướt hết cả quần áo. Cô giáo phải chạy khắp xóm mượn quần áo cho học sinh thay, vì sợ học sinh bị cảm”. Phụ huynh ở đây thường ít quan tâm đến con cái, nhiều người đi rừng, đi biển chục ngày hoặc hàng tháng mới về, mọi việc dạy dỗ đều phó mặc cho cô giáo. Các cô giáo nhà ở khu thị trấn Vân Đồn, đến đây dạy học chấp nhận cảnh xa chồng xa con. Tân Lập không có chợ, mọi đồ ăn thức uống được mang ra từ thị trấn, mỗi chuyến đi, về chi phí tiền tàu xe là 100 nghìn đồng/người, các cô giáo phải chia nhau luân phiên về thị trấn. Những tuần bận quá không ai về được, đành phải phân công nhau xuống biển đào con móng tay, bắt ốc về nấu canh ăn qua ngày. Cái khổ nhất ở đây là bữa ăn thường thiếu rau xanh; không có điện, nên phải soạn bài dưới ngọn đèn dầu leo lét; thông tin thì mù tịt, vì không có ti vi… Gần cuối thôn là xóm Bản Gộc, chỉ có 1 hộ dân sinh sống. Anh Phạm Văn Hải là chủ hộ duy nhất của xóm Bản Gộc cho biết, trước đây xóm có 25 hộ dân là ngư dân của một HTX đánh cá thuộc Quan Lạn, khi HTX giải thể họ chuyển hết về thị trấn Vân Đồn hành nghề, xóm chỉ còn lại gia đình anh. Anh Hải là cựu chiến binh, những cơn sốt rét ác tính ở Trường Sơn đã lấy đi phần nhiều sức khoẻ của anh. Hàng ngày anh Hải chèo thuyền ra biển đánh bắt cá, không có thuyền lớn nên anh chỉ bắt được những con cá nhỏ. Số cá này ăn không hết, nhưng ở thôn chẳng biết bán cho ai. Anh đành gánh cá đi tắt rừng sang Bản Sen, có hôm bán được cá, có hôm đổi lấy bòng và cam. Sau đó anh lại gánh số bòng và cam đó về nhà, chèo thuyền sang Quan Lạn bán. Trong ngôi nhà tưởng như không thể dột nát được hơn nữa, lúc khoẻ mạnh, anh còn lần hồi tìm gỗ chống, nhưng đã nhiều ngày nay, anh đau yếu đành chịu. ở cái nơi không có thuốc thang, không hàng xóm, láng giềng, chị Thuỷ vợ anh chỉ biết ôm chồng mà khóc. Chị cho biết thuốc ở đây không có hoặc rất đắt, 1 lọ thuốc nhỏ mắt chị phải mua đến 16 nghìn đồng, trong khi ở nơi khác giá chỉ 1 nghìn đồng. Xóm Cái Tỏi nằm ở cuối thôn, đông đúc hơn nhưng cũng chỉ khoảng chục nóc nhà. Anh Nguyễn Minh Hứa mới lấy vợ, ở thị trấn không có đất đành chuyển về đây. Anh cho biết: 2 đứa con anh thường xuyên đau ốm, mỗi lần như vậy anh lại cõng quần áo trên lưng, bế 2 đứa trẻ trên tay, vượt rừng, vượt dốc sang Bản Sen, về thị trấn để kịp khám bệnh mua thuốc cho con… Cuộc sống thiếu thốn trăm bề như vậy, nên những người có điều kiện đã bỏ đảo về thị trấn Vân Đồn, hoặc Quan Lạn, chỉ còn những người nghèo ở lại sống với những ước mơ có được bến tàu, đường giao thông, bưu điện, trạm xá v.v..
Phạm Hải Lưu là người làm ăn thành đạt nhất đất Tân Lập. Có điều kiện nhưng Lưu không bỏ Tân Lập, anh ở lại bỏ hơn 1 tỷ đồng đầu tư nuôi tu hài trên 8 ha bãi triều, xen kẽ với nuôi hải sâm, điềm điệp, thâng. Lưu cho biết: “Bãi triều ở đây rất phù hợp nuôi trồng những loại hải sản này. Nhưng có điều bà con ở đây không biết nuôi trồng, không có vốn và rất khó vay vốn”. Lưu có ý định xây 1 trại giống hải sản, anh sẽ cấp giống cho bà con nghèo và thu lại khi họ có sản phẩm. Lưu cho biết, bà con ở đây chưa nhận thức được tầm quan trọng trong bảo vệ môi trường biển, vẫn nhiều người sử dụng mìn đánh cá, lưới xăm… mà không có cơ quan chức năng nào quản lý. Nếu địa phương có kế hoạch tuyên truyền bà con biết bảo vệ môi trường, nắm được kỹ thuật nuôi trồng, vay vốn Ngân hàng CSXH sẽ là một hướng xoá đói giảm nghèo hiệu quả cho thôn.
Đường liên thôn là đường tắt qua rừng.
