Chúng tôi tìm đến nhà cụ Trần Dịch ở nhà số 4, khu 4, phường Hà Trung (TP Hạ Long). Cụ ra tận cổng đón khách: ‘’Khi nhận được điện thoại của các cậu, tớ đã pha sẵn một ấm trà và chuẩn bị sẵn tư liệu cả rồi’’.
Nhìn dáng vẻ nhanh nhẹn của cụ, chúng tôi không thể nghĩ rằng năm nay cụ đã 87 tuổi. Cụ nguyên là Tham mưu trưởng Trung đoàn 217, trực tiếp chỉ huy Đại đội pháo phòng không cách đây 43 năm trong trận đấu chiến thắng 5-8 của quân và dân Quảng Ninh làm khiếp víakhông quân Hoa Kỳ... Sinh năm 1920 trong một gia đình có 5 anh, chị em tại Hưng Yên, ngay từ nhỏ Trần Dịch đã phải nếm trải những tủi nhục, cay đắng của một người dân mất nước, cơm không có ăn, áo không đủ ấm. Năm 14 tuổi, Trần Dịch theo những người trong làng lang thang lên Hà Nội làm thuê, làm mướn. Tại đây lần đầu tiên Trần Dịch được nghe nói đến cách mạng. Sau một thời gian làm ở Nhà máy điện Yên Phụ, Trần Dịch về quê và tham gia vào tổ chức bí mật do giáo Chất thành lập. Năm 1945, Trần Dịch được kết nạp vào Đảng và bắt đầu bước vào đời binh nghiệp, từng tham gia nhiều trận đánh lớn ở các chiến trường từ Khu 4 trở ra, trong đó có nhiều trận đánh trên địa bàn Đông Triều, Quảng Yên và Hòn Gai.
Cụ Trần Dịch với chiếc vỏ đạn pháo 88 ly - một kỷ vật được lưu giữ từ trận đánh ngày 5-8-1964.
Giọng của cụ chợt hào sảng hơn khi chúng tôi hỏi đến sự kiện ngày 5-8-1964. Cụ kể, sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, một bộ phận đơn vị của cụ được điều ra đóng quân trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. Trung đoàn 217 Phòng không-Không quân được thành lập, cụ được cử làm Tham mưu Trưởng Trung đoàn. Nhiệm vụ của đơn vị là bảo vệ các mục tiêu kinh tế-chính trị của Khu Mỏ. Ngay từ khi được thành lập, Trung đoàn đã tập trung xây dựng lực lượng, bổ sung vũ khí, luyện tập các phương án tác chiến, sẵn sàng bảo vệ bầu trời. Ngay từ những ngày đầu năm 1964, theo nhận định của cấp trên thì rất có khả năng đế quốc Mỹ sẽ cho không quân bắn phá một số mục tiêu ở miền Bắc, trong đó có Quảng Ninh, chính vì vậy không khí chuẩn bị chiến đấu đã diễn ra khắp mọi nơi. Ngày 2-8-1964, Trung đoàn nhận được thông báo của Quân chủng Phòng không - Không quân nhận định là không quân Mỹ có thể sẽ ném bom miền Bắc một ngày gần đây, các đơn vị phải chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu. Với quyết tâm đã đánh phải thắng, ngày 3-8 chỉ huy Trung đoàn triệu tập các đơn vị để thông báo lệnh khẩn cấp của Bộ Quốc phòng về việc chuẩn bị chiến đấu, nguỵ trang trận địa. Cụ Dịch được phân công chỉ huy Đại đội 2 đóng ở điểm cao bảo vệ các mục tiêu khu vực Bãi Cháy. Đại đội được trang bị 4 khẩu pháo phòng không 88 ly, 2 khẩu 12,7 ly, cùng một số vũ khí khác. Ngay sau khi nhận được lệnh của cấp trên, đơn vị đã khẩn trương triển khai các phương án chiến đấu. Đúng như dự đoán, hơn 14 giờ ngày 5-8-1964, có 3 tốp máy bay giặc Mỹ từ hướng biển vào đánh phá các tàu Hải quân đang neo đậu tại quân cảng Hòn Gai. Bộ đội Hải quân đã kịp thời nổ súng bắn trả quyết liệt. Tiếng còi báo động vang lên khắp nơi, các loại súng cao xạ, trung liên, đại liên, súng trường và cả súng ngắn đều hướng lên trời nhằm thẳng quân thù nhả đạn. Tất cả tạo thành lưới lửa đan kín vùng trời. Cụ Dịch cũng chỉ huy đơn vị bình tĩnh, chờ máy bay vào tầm ngắm mới nhả đạn: ‘’Chúng tôi chiến đấu với máy bay Mỹ rất quyết liệt. Đang hăng hái chiến đấu, chúng tôi nghe tiếng ai đó hô to ‘’cháy rồi!’’ Cả trận địa đều reo hò mừng rỡ khi thấy một chiếc máy bay địch bốc khói đen tròng trành lao ra hướng biển’’. Cụ kể: Mặc dù được quán triệt khá đầy đủ về phương án tác chiến, nhưng khi máy bay địch xuất hiện, đơn vị cũng rất lo bởi không biết với vũ khí được trang bị có thể đánh thắng được máy bay hiện đại của Mỹ? Vì thế khi thấy máy bay địch bị bắn cháy, mọi người ai cũng vui mừng và tin tưởng vào chiến thắng. Trong trận chiến đấu đó quân, dân Quảng Ninh đã bắn rơi 3 trong tổng số 8 máy bay Mỹ bị bắn rơi trên toàn miền Bắc. Các chiến sĩ Hải quân đã nêu cao tấm gương anh dũng bất khuất, có người bị thương nặng vẫn không rời trận địa. Các chiến sĩ pháo cao xạ nêu cao tấm gương ‘’Bắn rơi máy bay Mỹ ngay từ loạt đạn đầu’’. Các lực lượng dân quân, tự vệ, thanh niên nêu gương hiệp đồng chiến đấu, phục vụ chiến đấu tốt, đã để lại sự cảm phục trong nhân dân và bè bạn quốc tế.
Sau trận đánh ấy, cụ Dịch đã vinh dự được Bộ Tư lệnh Quân khu Đông Bắc tặng Giấy khen ‘’Vì có thành tích xuất sắc trong trận chiến đấu với máy bay Mỹ ngày 5-8-1964’’. Với tinh thần “đã đánh phải thắng”, cụ Dịch cùng đơn vị tiếp tục lập nhiều chiến công trong cuộc chiến đấu chống sự leo thang phá hoại của đế quốc Mỹ, tham gia sản xuất chi viện cho chiến trường miền Nam. Cụ tâm sự: ‘’Bây giờ tuy tuổi đã cao, không có đủ sức khoẻ để đi đây đi đó, nhưng ngày nào tôi cũng xem ti vi, đọc sách báo để hiểu hơn về đời sống của dân mình, và thực sự phấn khởi trước sự đổi thay của quê hương, đất nước. Tôi thực sự xúc động khi được biết thời gian gần đây, công tác đền ơn đáp nghĩa của tỉnh nhà đã được quan tâm hơn. Đó là sự tri ân xứng đáng của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với những thương binh, gia đình liệt sĩ, người có công với cách mạng, đã không tiếc hy sinh xương máu vì Tổ quốc”.
