Theo các cán bộ Vườn quốc gia Bái Tử Long (QGBTL) thì bờ biển Quảng Ninh có 5 loại rùa biển, là 5/7 loại rùa quý hiếm có nguy cơ bị tuyệt chủng trên thế giới cũng như ở Việt Nam.
* Câu chuyện về rùa biển
Vừa qua, chúng tôi có cuộc hành trình dài hơn 1 tháng cùng các cán bộ Vườn QGBTL đi khảo sát rùa biển. Đoàn gồm 7 người, ngoài các cán bộ của Vườn QGBTL còn có anh Chu Tấn Cường cán bộ, Viện Môi trường biển. Cường còn là đại diện Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) có văn phòng tại Việt Nam. Cường đã đi dọc bờ biển Việt Nam và đã có nhiều tháng ở Trường Sa để khảo sát rùa biển. Mục đích của chuyến đi khảo sát lần này nhằm phát hiện thêm những bãi đẻ mới của rùa biển để Tổ chức IUCN có kế hoạch hỗ trợ bảo vệ. Cường là người hay chuyện, câu chuyện của Cường thu hút chúng tôi, nhất là chuyện rùa biển. Qua câu chuyện của Cường chúng tôi được biết, rùa là loài vật thông minh, có nhiều điểm hơn hẳn những con vật cùng sống ở biển. Các nhà khoa học đã đeo thẻ ở chân rùa để nghiên cứu, từ đó phát hiện rùa có khả năng rất tốt về cảm nhận môi trường, xác định phương hướng. Rùa biển mắc vào lưới ngư dân ở đảo Bánh Sữa, xã Bản Sen (Vân Đồn). Ảnh: PV
Một con rùa dù có di cư xa nơi chúng đẻ trứng đến 10.000km, nhưng đến mùa sinh đẻ sau vẫn tìm đúng đến chỗ cũ, dù có khi chỉ một lần ngoi lên mặt nước. Khi đẻ trứng, rùa chọn ngày biển động, có giông bão rồi mới tìm lên bãi đẻ. Một con rùa mẹ trước khi đẻ thường đào 4 đến 5 cái hố, nhưng chỉ đẻ trong một hố rồi lấp cát lên. Rùa mẹ làm như vậy để tránh những con vật hay ăn trứng rùa như rắn, kỳ đà v.v.. Khi những con vật này đi tìm trứng rùa, thấy lỗ không liền bỏ đi. Từ 50-60 ngày trứng rùa nở. Rùa mẹ biết lợi dụng giông bão để xoá dấu vết của chúng trên cát, lợi dụng sức nóng của nắng mặt trời để ấp trứng. Một con rùa cái mỗi lần đẻ từ 60-80 quả trứng, cá biệt có những hố rùa đẻ người ta tìm được hơn 100 quả trứng. Rùa con sau khi sinh tìm cách bò xuống nước ngay. Phải 30 tuổi, có khi là 50 tuổi (rùa xanh), rùa mới có khả năng sinh sản. Chính sự trưởng thành chậm này, mà nguy cơ tuyệt chủng của rùa rất cao.
* Hành trình đi tìm rùa biển
Kể từ năm 2003 đến nay, Vườn QGBTL đã có nhiều hoạt động tích cực để bảo vệ rùa biển. Việc tuyên truyền bảo vệ loài động vật quý hiếm này được Vườn triển khai trong các hộ dân cư ở các xã vùng đệm của Vườn như Minh Châu, Quan Lạn (Vân Đồn). Công tác bảo vệ rùa biển còn được đưa vào chương trình học của Trường THCS Minh Châu. Hầu hết những người cao tuổi ở xã Minh Châu đều khẳng định đã nhìn thấy rùa biển. Ông Phạm Văn Hăng, sống ở gần bến Cửa Đối cho biết: “Chúng tôi đi biển thường xuyên nhìn thấy rùa biển. Chúng rất hiền, các cháu tôi còn nhảy xuống biển kéo chân chúng đùa nghịch”. Nhưng đến nay, không còn nhiều bãi cho rùa tìm đẻ. Hoạt động của ngư dân trên biển khiến rùa bị mất phương hướng, phải ngoi lên nhiều lần khi tìm đến bãi đẻ, do vậy rùa dễ mắc phải lưới đánh cá của ngư dân. Nếu không có sự tuyên truyền tốt, rùa rất dễ bị bắt, trở thành món ăn đặc sản, hoặc bị chết do công tác cứu hộ kém.
Công việc tìm kiếm dấu vết rùa biển của chúng tôi ngay ngày đầu tiên đã có kết quả. Tại khu vực đảo Ba Mùn gần xã Minh Châu, một ngư dân tên là Phạm Văn Thắng, sống tại thôn Nam Hải, xã Minh Châu đã bắt được một con rùa biển mắc vào lưới đánh cá. Do đã được tuyên truyền, nên anh Thắng biết đây là loài động vật quý hiếm đang được bảo vệ, nên đã báo cho Vườn QGBTL. Các cán bộ Vườn đến nơi và xác định được ngay đây là loài đồi mồi có tên khoa học là Eretmochelys Imbrycata, một loại rùa biển có nguy cơ bị tuyệt chủng cao nhất mà Tổ chức IUCN đã cảnh báo. Sang ngày thứ ba đoàn chuyển hướng sang vùng biển xã Ngọc Vừng (Vân Đồn), vì có thông tin là một người dân tên là Phạm Văn Tiền sống tại thôn Ngọc Hải của xã đã tìm cách ngăn chặn những người dân vô ý thức, để cứu thoát một con vích nặng khoảng 70kg bơi gần tàu của ngư dân. Xã Ngọc Vừng có 2 hòn đảo là Phượng Hoàng (582 ha), Nứt Đất (157 ha) gần như không có người dân sống cố định, chỉ trừ có một vài hộ tạm trú để làm sứa, đánh cá. Cả 2 hòn đảo có nhiều bãi cát có khả năng làm bãi cho rùa đẻ. Chuyến tàu của chúng tôi đến 2 hòn đảo này đúng vào ngày biển động, sóng biển dữ dội, khiến con tàu chao đảo mãi mới cập được vào đảo Nứt Đất, mà không thể nào cập được đảo Phượng Hoàng. Đảo Nứt Đất có khả năng rùa đến đẻ hơn cả, vì ở một phía đảo quanh năm sóng biển dữ dội, tàu thuyền của ngư dân rất khó cập bờ. Lên đảo, chúng tôi men theo những triền dốc có lúc gần như dựng đứng, phải vượt qua nhiều bãi đá mới đến được bãi rùa đẻ. Ông Hoàng Văn Khương, cán bộ văn hoá xã Ngọc Vừng, dẫn chúng tôi ra bãi rùa đẻ cho biết: “Năm nào ở bãi biển này vào mùa gió nam cũng có rùa bò lên bãi để đẻ, có nhiều năm vết rùa đi lại chằng chịt trên cát”. Chuyến đi của chúng tôi trên đảo Nứt Đất đã không tìm thấy rùa, bù lại chúng tôi bắt gặp 3 hố rùa đào để đẻ trứng. Rất có thể đây là “hiện trường giả” mà rùa tạo ra để bảo vệ những hố đã đẻ trứng lấp đâu đó. Trong nhiều ngày tìm kiếm ở nhiều điểm, chúng tôi đã không tìm thấy dấu vết của rùa. Đến ngày cuối cùng, chúng tôi tìm thấy một ổ trứng rùa ở hòn Bãi Ba thuộc bãi biển huyện Cô Tô, nhưng chỉ còn vỏ...
Hiện công tác bảo tồn rùa biển đang được triển khai mạnh mẽ ở nhiều nước trên thế giới. ở Việt Nam công tác bảo tồn rùa biển đã có ở hầu khắp các tỉnh, thành có rùa biển. ở Quảng Ninh, công tác bảo tồn rùa biển đã được Sở Thuỷ sản (cũ) triển khai sau cuộc hội thảo về bảo tồn rùa biển đầu tiên tại Quảng Ninh vào tháng 4-2003. Nhưng cho đến nay cũng chỉ mới có Vườn QGBTL hoạt động tích cực cho công tác này, còn nhiều bãi biển khác trong tỉnh có rùa biển, nhưng công tác bảo tồn chưa được đẩy mạnh. Qua tìm hiểu chúng tôi được biết nhiều ngư dân ở Vịnh Bái Tử Long rất sợ bắt rùa, vì họ cho rằng rùa là loài vật của thần linh, nếu bắt rùa rất có thể đi biển gặp nguy hiểm. Nhưng với nhiều người vì hám lợi vẫn bắt rùa để bán, vì thịt rùa là món ăn rất ngon, máu rùa chữa nhiều loại bệnh khác, mai rùa làm đồ mỹ nghệ rất đẹp. Do vậy, công tác bảo tồn loài rùa biển cần được đẩy mạnh tuyên truyền trong cộng đồng.
