Tiên Yên không phải là huyện có tỷ lệ người dân tộc thiểu số đông nhất trong tỉnh (sau Bình Liêu, Ba Chẽ) nhưng vẫn chiếm tới 49% dân số toàn huyện. Để phát triển sự nghiệp “trồng người” trên mảnh đất này, Tiên Yên đã phát huy mọi nguồn lực với nhiều cách làm hay, sáng tạo, trở thành điểm sáng trong công tác chăm sóc, giáo dục trẻ em dân tộc thiểu số.
Học và thảo luận theo nhóm là một trong những nội dung của đổi mới phương pháp giảng dạy được áp dụng ở Tiên Yên.
Trước khi Bộ GD-ĐT phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” (năm học 2007- 2008), ở Tiên Yên đã xuất hiện những “lớp học thân thiện”. Gọi là lớp học thân thiện bởi lẽ trên các bức tường của mỗi lớp học được trang trí rất nhiều những ảnh, tranh vẽ sinh động. Những bức tranh, ảnh được bố trí theo từng góc thể hiện một chủ đề, môn học khác nhau. Năm 2004-2005, ở các trường thuộc xã vùng cao của Tiên Yên vẫn còn khá nhiều điểm trường lẻ có lớp học được dựng tạm bằng tường trình, mái lợp ngói prôximăng. Thế nhưng nhờ cách trang trí “lớp học thân thiện” đã làm cho những lớp học này trở nên sinh động, ấm cúng, thân thiện, tạo ra sức hút nhất định đối với học sinh dân tộc miền núi. Có được những lớp học như thế này là nhờ sự hỗ trợ từ Dự án Chăm sóc giáo dục trẻ em toàn diện (SCUK) của Tổ chức Cứu trợ trẻ em Anh tại Tiên Yên. Thực hiện cam kết, Dự án chịu trách nhiệm tập huấn, bồi dưỡng cho giáo viên về kỹ năng tổ chức lớp học, hỗ trợ mỗi học sinh trong vùng triển khai dự án sách, vở, đồ dùng học tập và một bữa điểm tâm; đơn vị sở tại chuẩn bị nhân lực, cơ sở vật chất... tham gia Dự án. Thời gian đầu mới tiếp nhận Dự án, vướng mắc nhất của Tiên Yên là thiếu phòng học cho các lớp học mầm non ở các thôn, bản; được Dự án hỗ trợ mỗi trẻ một bữa điểm tâm, nhưng cũng chưa tìm được cách để trẻ được hưởng bữa ăn đó ngay tại trường, tại lớp. “Cái khó ló cái khôn”, Tiên Yên đã huy động đóng góp của các bậc phụ huynh. Bà con miền núi nghèo, cuộc sống còn khó khăn thì góp ngày công vận chuyển vật liệu, san gạt mặt bằng, Nhà nước hỗ trợ nguyên vật liệu để dựng lớp học. Mỗi điểm trường phân công phụ huynh thay phiên nhau mang củi, gánh nước đến trường nấu bữa điểm tâm cho trẻ. Được đi học, được ăn no, lại được học trong những “lớp học thân thiện”, nên trẻ rất háo hức đến lớp. Phụ huynh cũng thấy cần quan tâm và có trách nhiệm hơn với việc học của con trẻ. Hiện Dự án SCUK đã kết thúc và được thay bằng Dự án Tăng cường tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thông qua tiếng mẹ đẻ (còn gọi là chương trình song ngữ) cũng của Tổ chức Cứu trợ trẻ em Anh, song những nếp cũ như trang trí lớp học, vận động phụ huynh tham gia công tác giáo dục, vẫn được các trường ở Tiên Yên duy trì. Nay Dự án này là của Tổ chức Cứu trợ trẻ em Việt Nam (được thành lập trên cơ sở sáp nhập các tổ chức cứu trợ trẻ em Anh, Mỹ, Thuỵ Điển, Nhật Bản tại Việt Nam, tháng 7-2009). Chương trình được triển khai áp dụng cho học sinh dân tộc thiểu số ở các lớp mẫu giáo và lớp 1. Ngoài giáo viên chính đứng lớp, mỗi lớp triển khai chương trình này còn có một tình nguyện viên người bản xứ, biết nói tiếng dân tộc, am hiểu phong tục, tập quán, thói quen của người dân địa phương. Những tình nguyện viên sẽ là những “phiên dịch viên” giúp học sinh dân tộc chưa biết nói tiếng Việt hiểu được ý nghĩa của những điều giáo viên giảng dạy, thông qua đó từng bước dạy tiếng Việt cho các em.
Ngoài việc tích cực tham mưu cho các cấp uỷ quan tâm đầu tư cho giáo dục, chỉ đạo giáo viên triển khai có hiệu quả các dự án trên, ngành GD-ĐT Tiên Yên còn thực hiện tốt các chương trình giáo dục khác theo chỉ đạo chung của ngành. Ngành đã phát động trong toàn thể cán bộ, giáo viên, học sinh toàn huyện thực hiện các cuộc vận động “Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”; “Chống tiêu cực và bệnh thành tích trong giáo dục”; “Mỗi thầy, cô giáo là một tấm gương đạo đức tự học và sáng tạo”; phong trào “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”, được triển khai đến tất cả các cấp học dưới nhiều hình thức phong phú, sáng tạo, phù hợp với từng lứa tuổi. Như với cấp học mầm non, những nội dung này được lồng ghép vào các tiết dạy học, vui chơi của trẻ; với học sinh dân tộc thiểu số chưa biết tiếng Việt, được các “phiên dịch viên” tuyên truyền, giảng giải bằng ngôn ngữ của dân tộc các em. Với cấp tiểu học, THCS, thì được tham gia trực tiếp vào các buổi trang trí lớp học, lao động tập thể, tham quan, chăm sóc và giữ gìn các di tích lịch sử, văn hoá. Khác với các trường học ở những vùng đô thị, ở Tiên Yên, các thầy, cô giáo thường xuyên tổ chức cho học sinh lao động tập thể, dọn dẹp sân trường; học sinh trường dân tộc nội trú, môt tuần có một buổi lao động, khi thì lấy củi, khi thì dọn lớp, sân trường, chăm sóc vườn rau, chăn nuôi gia cầm… Cô giáo Đỗ Thị Hợp, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Đông Ngũ cho biết: “Tổ chức các buổi lao động tập thể cho học sinh tham gia nhằm giáo dục các em biết yêu quý, trân trọng sức lao động, biết giữ gìn trường, lớp xanh, sạch đẹp; đồng thời cũng giúp các em rèn luyện sức khoẻ, thay đổi môi trường, không khí sau những giờ học chính khoá trên lớp”.
Nói về công tác chăm sóc, giáo dục trẻ em dân tộc ở Tiên Yên không thể không nhắc đến mô hình nội trú dân nuôi. Tiên Yên là địa phương đi đầu của tỉnh trong việc triển khai mô hình này. Hiện hệ thống, trường lớp cấp tiểu học, mầm non ở Tiên Yên đã được mở đến tận thôn, khe bản, nên chỉ còn cấp THCS duy trì mô hình này. Trước kia khi chưa có điều kiện xây phòng ở nội trú cho học sinh, ngành GD huyện đã huy động phụ huynh tham gia cùng giáo viên và chính quyền địa phương dựng tạm các phòng ở bằng tre, nứa. Khi có hỗ trợ của Nhà nước, các bậc phụ huynh lại tham gia san gạt mặt bằng, lao động dọn cỏ… Nhờ vậy, hầu hết các trường học có học sinh nội trú dân nuôi ở Tiên Yên đã có phòng ở kiên cố… Còn rất nhiều biện pháp khác mà ngành GD-ĐT Tiên Yên đã áp dụng, như: Đổi mới phương pháp giảng dạy; tăng cường luân chuyển giáo viên đi nghĩa vụ miền núi… Tất cả những biện pháp này đã giúp cơ sở vật chất được tăng cường, chất lượng giáo dục được nâng lên, học sinh dân tộc thiểu số bạo dạn và tự tin hơn.
