Đồng Mỏ - Bến Ván: Gần mà xa

5 năm trước tôi đã từng đến Đồng Mỏ - Bến Ván. Sự vất vả, gian nan của chuyến đi ngày ấy đến giờ vẫn còn để lại nhiều ấn tượng trong tôi… Cứ nghĩ lần này vào sẽ khác, nhưng quả thực Đồng Mỏ - Bến Ván (hay còn gọi là khu 10, phường Mông Dương,  cách quốc lộ 18A chừng 15km) tuy gần mà vẫn rất xa. Người dân Đồng Mỏ - Bến Ván vẫn canh cánh nỗi khát khao có điện, có đường để cuộc đời họ, con, cháu họ có cơ hội một lần nữa được thay đổi.

Gian nan đường vào…

Biết tin năm nay Phân hiệu Đồng Mỏ - Bến Ván tổ chức khai giảng năm học mới sớm (ngày 3-9-2009), tôi đề nghị lãnh đạo Phòng GD-ĐT thị xã Cẩm Phả cho đi cùng, cũng là để xem vùng đất ấy sau 5 năm quay trở lại có gì đổi khác. Thấy tôi quyết tâm và hào hứng vào Đồng Mỏ, một cán bộ Phòng GD-ĐT đã nửa đùa, nửa thật: “Vất vả lắm đấy! Xe lắc qua, lắc lại, xóc lên xóc xuống sẽ giãn xương, cốt, rất có lợi cho ai bị bệnh đau lưng”.

Đúng 7 giờ, chúng tôi xuất phát từ Trung tâm TX Cẩm Phả, đi vào Đồng Mỏ bằng chiếc xe bán tải (lần trước Phòng GD-ĐT mượn xe “zin thùng” của Lâm trường Cẩm Phả để chở cán bộ, giáo viên và quà tặng cho học sinh ngày khai giảng). Không theo đường Dốc Coóng (tỉnh lộ 329) cũ, chúng tôi đi theo tỉnh lộ 326, rồi men dọc con đường nhỏ vẫn được người dân Cẩm Phả gọi là đường Quặng (con đường này do Công ty Kim loại màu Quảng Ninh mở để khai thác quặng). Tính từ sân Trường Tiểu học Nguyễn Trãi đến Đồng Mỏ, con đường này dài 16km, nghĩa là xa hơn 3km so với đường Dốc Coóng 5 năm trước tôi đã đi. Thấy tôi có vẻ băn khoăn vì sao đoàn không chọn con đường ngắn mà đi, anh Trần Quốc Dân, Phó Trưởng Phòng GD-ĐT thị xã giải thích: “Đường Dốc Coóng bây giờ xấu lắm, chỗ thì ổ voi sâu hoắm, sống trâu, đá cuội lổn nhổn, chỗ lại lầy lội đất đỏ. Đến “zin thùng” của Lâm trường Cẩm Phả cũng phải “bó tay” thì không có phương tiện nào có thể đi nổi”.

Tiếng là đường Quặng dễ đi, nhưng chỉ là so với đường Dốc Coóng, tôi nhiều phen hú vía khi nhìn một bên là núi cao, một bên là vực sâu thăm thẳm, đường liên tục dốc cua tay áo, lúc lồi, lúc lõm do bị cơn mưa hồi cuối tháng xói mòn. Để không bị ngã, va đập vào nhau, mọi thành viên trong đoàn phải níu chặt tay vào thanh nắm phía trên cánh cửa xe, khiến cho ai nấy đều ê ẩm, thần kinh căng thẳng. Càng đi sâu vào Đồng Mỏ, núi rừng càng heo hút, vắng lặng. Suốt dọc đường đi, hoạ hoằn lắm mới gặp một, hai người đi ngược chiều… Phải mất hơn 1 giờ đồng hồ vật lộn với con đường, chúng tôi mới đến được Đồng Mỏ, nhưng mới chỉ là đến khu vực trung tâm, còn điểm Bến Ván, cách chừng 5km nữa. Đoạn đường từ trung tâm Đồng Mỏ đến Bến Ván cũng chẳng khác con đường Dốc Coóng, nên việc đi lại của giáo viên, học sinh và bà con trong khu chủ yếu là đi bộ. Chị Đặng Thị Bình, nhà ở Ao Cá (một địa danh thuộc Bến Ván) kể: “Cô giáo bảo, học sinh trong Bến Ván phải ra ngoài Đồng Mỏ để tập trung khai giảng. Sáng nay 4 mẹ con cõng nhau đi từ lúc hơn 5 giờ, gần 7 giờ mới ra đến đây. Nhà không có xe máy nên phải đi bộ mà nếu có xe máy cũng không thể đi được”.

So với 5 năm trước, trung tâm Đồng Mỏ giờ đã có phần đông đúc hơn. Ngoài khu lớp học và nhà công vụ giáo viên của Phân hiệu Đồng Mỏ, còn có thêm nhà sinh hoạt cộng đồng của khu, khánh thành năm 2007 và Trạm y tế khu mới được thị xã đầu tư với tổng giá trị 16 tỷ đồng. Sự hiện hữu của những công trình dân sinh này đã mang lại cho Đồng Mỏ một diện mạo mới, bớt phần hiu quạnh, đời sống tinh thần, sức khoẻ của nhân dân cũng được cải thiện. Được sự quan tâm của TX Cẩm Phả, phường Mông Dương và các tổ chức, đoàn thể, cá nhân trên địa bàn, cơ sở vật chất phục vụ cho sự nghiệp “trồng người” ở đây cũng được đầu tư xây dựng. Số học sinh ra lớp ngày một tăng, chiếm 25% dân số toàn khu. Năm học 2008-2009, Phân hiệu đã có học sinh theo học cả 3 cấp với 187 em. Để thuận lợi cho việc đi lại, học tập của học sinh, thị xã đã đầu tư xây dựng điểm trường trong khu vực Bến Ván với đầy đủ phòng học, nhà công vụ cho giáo viên.

Đáng lẽ với sự “thay da, đổi thịt” ấy, người dân Đồng Mỏ và nhất là các thầy, cô giáo ở đây phải thấy vui, phấn khởi, nhưng trong cảm nhận của chúng tôi, họ vẫn buồn. Vùng đất này vẫn là một “ốc đảo” cách biệt với bên ngoài. Nguyên nhân cũng bởi Đồng Mỏ chưa có điện, chưa có đường đi thuận lợi.

Ước mơ có điện, có đường

Ngày khai giảng ở Đồng Mỏ rất ít sắc màu. Nó không giống với các trường ở vùng đô thị. Không trống dong, cờ mở. Rất ít học sinh có quần áo mới, có đồng phục, thậm chí dưới cái nắng gay gắt ở giữa sân trường, có em còn đầu trần, chân đất… Nhưng không vì thế mà lễ khai giảng kém vui, trái lại rất trang nghiêm, ấm áp và đầy náo nức. Bởi thầy, trò Phân hiệu được đón các bác, cô, chú là lãnh đạo thị xã, phường Mông Dương, Phòng GD-ĐT thị xã, các nhà hảo tâm. Lễ khai giảng lại được các thầy, cô giáo chuẩn bị khá chu đáo, trang trọng. Ngay từ ngày hôm trước, hơn 20 thầy, cô giáo trực tiếp giảng dạy ở Phân hiệu cùng Ban giám hiệu của 3 trường: Mầm non Mông Dương, Tiểu học Nguyễn Trãi và THCS  Mông Dương đã có mặt từ rất sớm để tập dượt, trang trí và chuẩn bị cho lễ khai giảng. Nhìn khung cảnh và cách học sinh tham dự khai giảng, tôi cảm nhận ở đó lòng nhiệt tình, yêu nghề, mến trẻ và tinh thần trách nhiệm của các thầy, cô giáo. Nhiều thầy, cô phải đi xe máy vượt hơn 16km đường rừng để vào trường từ hôm trước, dù đang là ngày nghỉ Tết Độc lập, để chuẩn bị cho ngày khai giảng. Nhiều cô giáo không có phương tiện đã phải động viên “ông xã” đưa vào; có cô phải bỏ ra 200.000 đồng để thuê xe ôm. Chưa yên tâm với công việc, nhiều thầy, cô còn ở lại trường qua đêm để đề phòng nhỡ có sự cố xảy ra. Trong lễ khai giảng, các thầy, cô đều mặc rất đẹp, nhưng ngay sau  đó trên đường trở về nhà, lại phải khoác trên mình những bộ quần áo mưa (mặc dù trời không mưa), chân đeo ủng để tránh bẩn, tránh bị đau, bị rách quần áo nhỡ có bị trượt chân ngã.

Đường vào Đồng Mỏ lắm nỗi gian truân, nhưng hầu hết các thầy, cô giáo vẫn hàng ngày sáng đi, tối về. Bởi phần lớn giáo viên là nữ, nhiều cô đang nuôi con nhỏ, cũng một phần nữa là nhà công vụ cho giáo viên ở điểm trường Bến Ván xây dựng thiếu hợp lý, nên nhiều khi vì “sợ” mà các cô không dám ở lại. Mặc dù vậy, học sinh ở đây chưa phải nghỉ buổi học nào vì vắng cô giáo. Cô giáo Khổng Thị Tình, dạy ở điểm trường Bến Ván kể: “Cửa sổ nhà công vụ không có song sắt chỉ độc có kính. Ban ngày nếu mở cửa thì rất thoáng mát, nhưng ban đêm, toàn phận đàn bà, con gái giữa rừng rú chúng tôi không dám mở cửa, thành ra phòng ở vừa bí, vừa nóng. Đã vậy, cửa vào nhà tắm cứ phải lách nghiêng người mới vào được. Để đưa được nước vào tắm thì phải múc từng gáo nhỏ đổ vào xô. Mùa mưa thì không lo nước sinh hoạt, nhưng mùa khô thì phải đi hàng cây số để xách nước. Cực lắm!”. Không chỉ sống xa gia đình, thiếu thốn tình cảm, vật chất, các thầy, cô giáo ở đây còn gặp những nỗi gian truân, vất vả khi phải đi vận động học sinh ra lớp, chia sẻ với học sinh những khó khăn của các em. Đôi khi các thầy, cô phải làm những tuyên truyền viên bất đắc dĩ về kế hoạch hoá gia đình, pháp luật và đạo lý hiếu - nghĩa cho bà con trong khu. 

Vất vả là thế, nhưng thu nhập của giáo viên dạy ở Phân hiệu Đồng Mỏ cũng không hơn vùng đô thị. Bởi lẽ, Đồng Mỏ - Bến Ván là vùng sâu, vùng xa của TX Cẩm Phả, nhưng lại là một khu dân cư trực thuộc phường Mông Dương, nên không được hưởng các chế độ, chính sách ưu đãi như xã miền núi. Từ năm 2008, TX Cẩm Phả đã quyết định hỗ trợ thêm 200.000 đồng/tháng/giáo viên, tuy còn ít ỏi, nhưng cũng là nguồn động viên rất lớn đối với họ.

Đồng Mỏ - Bến Ván có 131 hộ với 682 nhân khẩu. Cuộc sống của bà con ở đây chủ yếu trông vào rừng; diện tích đất nông nghiệp chỉ chừng 80 mẫu, trong đó chỉ một nửa diện tích ấy trồng được 2 vụ/năm. “Bà con được Lâm trường Cẩm Phả giao đất, giao rừng. Hộ nhiều từ 5-7 ha, hộ ít từ 3-4 ha, chỉ những hộ mới tách thì năm nay không được giao đất. Trong thời gian chăm sóc keo chờ thu hoạch, bà con đi phát rừng thuê, số ít thì lên rừng hái quả mây về bán. Thu nhập không phải là thấp, nhưng công việc không thường xuyên, lại phụ thuộc vào thời tiết” - ông Vi Văn Là, Khu trưởng khu 10 cho biết. Cũng theo ông Trưởng khu, thu nhập trung bình đạt 22 triệu đồng/ha chưa trừ chi phí vận chuyển. Cuộc sống của các hộ dân ở đây vài năm trở lại đây đã khá hơn rất nhiều. Hầu hết các hộ dân đã sắm được xe máy. Toàn khu còn 24 hộ nghèo. Năm nay, khu quyết tâm xoá 4 hộ nghèo. Từ nhiều năm nay, Đảng bộ, chính quyền, nhân dân thị xã đã dành rất nhiều sự quan tâm, chăm lo cho cuộc sống của các hộ dân ở đây. Nhưng có lẽ sự quan tâm ấy đã vô tình tạo cho bà con trong Đồng Mỏ - Bến Ván tính ỷ lại. Cô giáo Tình cho biết thêm: “Có phụ huynh còn hỏi, khai giảng năm nay có được cho gì không cô giáo? Ngày tựu trường, nhưng chẳng phụ huynh nào mua cho con quyển vở, quyển SGK. Trò đến lớp cô lại phải cho giấy, vở để viết bài. Vận động bà con cùng với giáo viên tham gia vệ sinh trường, lớp trước ngày khai giảng mà họ cũng tỵ nạnh nhau”.

“Bà con luôn mơ ước một ngày Đồng Mỏ - Bến Ván sẽ có điện, có đường để giảm bớt khó khăn. Năm nay, năm đầu tiên khu có 8 học sinh tốt nghiệp THPT, chúng tôi mong thị xã quan tâm tạo điều kiện cho các cháu đi học cử tuyển để về phục vụ dân bản” - Ông Vi Văn Là tâm sự. Mong ước đó không chỉ của riêng bà con Đồng Mỏ - Bến Ván, mà đó còn là khát khao của các thầy, cô giáo đang giảng dạy tại trường. Bởi có điện, có đường Đồng Mỏ - Bến Ván sẽ gần hơn, sẽ bớt khó khăn hơn. Đời sống được cải thiện thì dân trí người dân cũng được nâng lên. Bà con sẽ không phải quẩn quanh với vòng luẩn quẩn của sự đói nghèo.

Thay lời kết

Chia tay Đồng Mỏ, tôi không biết nên vui hay nên buồn. Vui vì nghe đồng chí Nguyễn Văn Nghi, Phó Chủ tịch UBND thị xã thông báo “Tháng 10 tới, tỉnh sẽ khởi công làm lại tỉnh lộ 329 nối liền Cẩm Phả với Ba Chẽ. Buồn vì bà con Đồng Mỏ vẫn còn nặng tính bao cấp, trông chờ, ỷ lại. Giả sử có đường, có điện mà bà con chưa thay đổi được nhận thức, liệu cuộc sống có được nâng lên. Hơn bao giờ hết các cấp chính quyền và các tổ chức đoàn thể cần tuyên truyền, vận động để thay đổi nhận thức cho người dân nơi đây.