Lễ trao giải cuộc thi "Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc năm 2006" vừa diễn ra tại Hà Nội vào ngày 30-9. Quảng Ninh là một trong những tỉnh thành có số lượng giải lớn với 5/65 giải thưởng. Chúng tôi đã có dịp gặp gỡ 3 trong số 5 "nhà khoa học trẻ” này. Mỗi người ở một địa phương, một môi trường học tập khác nhau, song họ đều giống nhau: say mê sáng tạo khoa học.
Cậu bé "Rô bốt"
Ấn tượng đầu tiên của tôi về Thắng là đôi mắt sáng lấp láy sau cặp kính cận, khuôn mặt tròn ngây thơ như cậu trò nhỏ mới vào cấp 2. Thoạt đầu gặp, Thắng bẽn lẽn chào tôi khi biết tôi là "nhà báo" (theo lời giới thiệu của cô hiệu trưởng). Nhưng chỉ một lúc tiếp xúc, chuyện trò, Thắng đã có thể say sưa nói về các sản phẩm sáng tạo của em. "Lần này em gửi dự thi hai sản phẩm là Rô bốt dọn vệ sinh bãi biển và Rô bốt thần công, nhưng chỉ có Rô bốt thần công đạt giải ba. Có thể Rô bốt dọn vệ sinh bãi biển gặp trục trặc về nguyên lý hoạt động. Em sẽ tìm hiểu sau khi hoàn thiện cải tiến xong Rô bốt cứu hoả để gửi đi tham dự giải quốc tế cuối năm nay". Rô bốt cứu hoả của Thắng là công trình đạt giải nhì cuộc thi sáng tạo năm 2005. Khả năng tự động phát hiện hỏa hoạn báo cho chủ nhà biết và tự dập tắt những đám cháy nhỏ đã giúp Rô bốt cứu hoả đạt giải ba cuộc thi "Sáng tạo thanh thiếu nhi, học sinh khu vực châu Á- Thái Bình Dương năm 2006". Và tháng 12 tới, sản phẩm này của em sẽ được tham dự giải sáng tạo trẻ quốc tế tại Ấn Độ. Thắng tâm sự, em còn rất nhiều dự định về rô bốt, nhưng hiện tại, sau khi cải tiến, hoàn thiện xong Rô bốt cứu hoả, em sẽ tập trung vào học tập cho năm học cuối cấp. Học tại trường TH Dân lập Yên Hưng, ngày ngày Nam đạp xe qua cầu Sông Chanh đi học, cũng mất mấy cây số. Nhưng hễ về đến nhà là Nam xuống xưởng mộc phụ giúp bố, bảo dưỡng, sửa chữa các thiết bị máy móc trong xưởng. Nam đang nung nấu quyết tâm thi đỗ ĐH Bách khoa Hà Nội và học tại khoa mà em yêu thích là khoa Cơ khí- điện tử. Nhưng để làm được điều đó Nam cần phải quyết tâm, nỗ lực rất nhiều trong năm học cuối cấp này. "Nhưng em vẫn sẽ vừa học vừa thực hiện ý tưởng mới của em. Đó là làm Hệ thống lọc bụi máy sát gạo"- Nam nói đầy quyết tâm. Hiếu "bổ máy" Đó là biệt danh các bạn trong lớp Sửa chữa và khai thác thiết bị K1- Cao đẳng Công nghiệp và Xây dựng Quảng Ninh đặt cho Nguyễn Thanh Hiếu sau khi đạt giải nhì cuộc thi Sáng tạo dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc 2006. Chàng trai sinh ra và lớn lên trên vùng quê nghèo Nông Cống (Thanh Hoá) ngay từ lúc vào năm đầu hệ trung cấp của trường đã khiến các thầy cô giáo chú ý bởi sự thông minh, ham học hỏi. Mới bước vào tuổi 20 nhưng Hiếu tỏ ra già dặn trước tuổi: "Em vốn thích máy móc từ nhỏ nên sau khi tôt nghiệp PTTH em chọn thi ĐH Công nghiệp Thái Nguyên, nhưng không đỗ. Em nghĩ, không học đại học thì học gì cũng được, miễn là học về cơ khí. Cứ cố gắng học thật tốt là trong tương lai mình sẽ giỏi nghề thôi". Nhanh nhẹn dẫn chúng tôi xuống nhà xưởng của trường, Hiếu vừa vận hành mô hình tương tự (vì sản phẩm đạt giải chưa mang về) vừa giải thích: "Trước đây, khi học cấu tạo và nguyên lý làm việc của các cơ cấu và hệ thống động cơ đốt trong của xe máy, các thầy cô chỉ giảng dạy bằng bản vẽ cấu tạo, phim chiếu các chi tiết cắt bổ được tháo rời của động cơ. Chúng em rất khó hình dung sự chuyển động của từng chi tiết trong hệ thống. Với mô hình cắt bổ sống động như thế này, chúng em có thể thấy rõ sự chuyển động bên trong động cơ. Môn học cảm thấy bớt khó đi một nửa...". Hiếu cho biết: Cái khó nhất khi thực hiện mô hình là khâu cắt vỏ động cơ. Làm sao cắt không làm ảnh hưởng đến các chi tiết khác trong máy, lại phải cắt chuẩn kích thước, để sau khi cắt xong máy vẫn chạy. Ròng rã hơn một tháng, với sự trợ giúp của các thầy, các bạn, Hiếu cắt xong vỏ động cơ một cách chính xác và chuẩn đẹp, hơn cả sự mong đợi. Mô hình sau khi được hoàn thành tháng 5-2005, ngay lập tức được đưa vào giảng dạy hiệu quả cho các lớp học nghề và trung học nghề tại trường. Là lớp phó học tập, vừa học tốt vừa tích cực tham gia các hoạt động của nhà trường, Hiếu vừa được Đoàn TN giới thiệu học Lớp cảm tình Đảng. Khi được hỏi dự định sắp tới của Hiếu là gì, chàng trai xứ Thanh cười thật tươi: "Nếu được học liên thông, em sẽ đăng kí học tiếp hệ cao đẳng tại trường. Để lại được làm thật nhiều mô hình với các thầy!" 
Tôi tìm đến nhà Thắng để tận mắt thấy Rô bốt cứu hoả em làm. Thế giới của "nhà khoa học nhí" ngổn ngang... máy móc, thiết bị kĩ thuật. Chị Loan, mẹ của Thắng cho biết: "Thắng ham thích sửa chữa, chế tạo máy móc từ nhỏ. Hồi bé Thắng toàn tự làm đồ chơi cho các em như nồi niêu, xoong chảo, các dụng cụ chạy mô tơ... Ngoài học tập, hầu như thời gian còn lại Thắng dành cho các ý tưởng sáng tạo. Tự lên ý tưởng, tự mua vật liệu và tự lắp ráp lấy các sản phẩm của mình". Cậu bé nhỏ nhắn này đã trở thành khách quen của một số bác tài lái xe trên tuyến đường Quảng Ninh- Hà Nội vì Thắng toàn tự bắt xe đi Hà Nội mua vật liệu. Và Thắng cũng trở thành người bạn nhỏ thân thiết với một số cán bộ và các anh chị sinh viên yêu khoa học làm việc tại Quỹ Vifotec. Họ rất quý cậu bé đầy niềm ham mê khoa học này và không ngại ngần giúp Thắng chọn vật liệu. Nhìn Thắng nhanh nhẹn thao tác với "mớ" đồ nghề phức tạp, lắp ráp các bộ phận của Rô bốt cứu hoả một cách thuần thục tôi không khỏi cảm phục.
"Thợ điện xóm"
Giải khuyến khích cuộc thi sáng tạo vừa qua là niềm vui lớn đối với Nam và gia đình. Nam cười rạng rỡ: "Em thấy thông báo trên ti vi thế là em gửi sản phẩm lên nhờ chị gái em trên Hà Nội nộp hộ. Giải khuyến khích thôi nhưng em vui lắm". Nam là một trong hai trường hợp dự thi theo hình thức tự túc của tỉnh Quảng Ninh trong cuộc thi lần này (Cả hai trường hợp đều có giải). Sản phẩm Ổn áp tự động của em ra đời với một lý do hết sức đơn giản. Do điện ở khu vực nhà em không ổn định, thường xuyên "chập chờn" nên rất ảnh hưởng tới sự hoạt động của các vật dụng điện trong gia đình như ti vi, đài, tủ lạnh... Áp dụng các nguyên lý vật lý đã học, Nam tự mình làm ổn áp tự động để giúp ổn định lại nguồn điện trong nhà, đỡ làm hư hại các vật dụng điện.
Anh Nguyễn Văn Điểm, bố của Nam vui vẻ "kể tội" con trai mình: " Nam làm sản phẩm mà không nói câu gì với bố mẹ cả. Tôi không biết nên nhiều lúc nổi cáu vì thỉnh thoảng lại thấy em nó nghịch tắt nguồn điện của gia đình. Nó gửi sản phẩm dự thi lúc nào chúng tôi cũng không hề hay. Mãi đến khi nhận được thông báo mới biết là hoá ra cu cậu tắt nguồn điện để thử ổn áp". Điều này cũng dễ hiểu bởi vì ngay từ khi còn bé, Nam đã thích... "nghịch điện". Tất cả đồ điện tử trong nhà đều đã "qua tay" Nam tháo dỡ, lau sửa. Thậm chí hệ thống điện ngay tại xưởng mộc của gia đình cũng do Nam đấu mắc. Hàng xóm có quạt điện, đèn đài... hỏng hóc đều mang qua nhờ Nam sửa giúp, nếu không được mới mang ra hiệu. Nam trở thành "chú thợ điện nhỏ" của cả xóm lúc nào không hay. 
