Vào khoảng đầu những năm chín mươi của thế kỷ trước, một vài hộ dân ở Tuyên Quang, Đồng Bé (Đồng Lâm), do kinh tế khó khăn, đã tìm đến Đèo Thông để tìm kế sinh nhai. Bởi nơi đây là một thung lũng, bốn bề bao bọc núi rừng, vừa có thể trồng lúa nước, lại vừa có thể làm nương, trồng rừng.
Thung lũng nhiều “không”...
Cho đến năm 1999, Đèo Thông có 6 hộ dân; còn hiện nay đã tăng lên thành 10 hộ, với 52 nhân khẩu, tất cả đều là người Dao. Cả thôn chưa có ai là đảng viên; tổ chức đoàn thể đang hoạt động chỉ có tổ phụ nữ và tổ nông dân với số hội viên ít ỏi đếm được trên đầu ngón tay.
Trước đây, bà con Đèo Thông luôn nghĩ ngoài ruộng lúa ra có thể sống dựa vào việc trồng ngô, trồng sắn trên nương, trồng cây trên rừng. Thế nhưng từ ngày Đèo Thông trở thành vùng ven, vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn - Kỳ Thượng thì bà con chỉ biết dựa vào mấy mẫu ruộng gần nhà. Thung lũng Đèo Thông có vỏn vẹn khoảng 3 ha ruộng, tuy cũng trồng cấy một năm hai vụ, nhưng chỉ được vụ hè thu, còn vụ đông xuân thu hoạch rất bấp bênh. Ngồi trò chuyện với chúng tôi, ông Triệu Tiến Lâm, người già nhất thôn, bấm đốt ngón tay tính nhẩm, cứ mỗi năm cấy 2 vụ, nếu may được mùa thì thu hoạch gần 8 tấn thóc, chia cho 52 người, vị chi mỗi nhân khẩu trong thôn chưa tới 2 tạ thóc một năm; trừ chi phí phân bón, thóc giống, thuốc trừ sâu... tính ra chẳng còn được là bao! Rồi ông lắc đầu, lẩm bẩm: ''-Chính vì ruộng ít lại không có rừng nên người dân Đèo Thông sống vất vả lắm, có 10 hộ thì cả 10 hộ đều thuộc diện hộ nghèo...''
Khó khăn nhất của Đèo Thông, là không có đường, dù chỉ là một con đường đất để xuống trung tâm xã. Do đó, cuộc sống của người dân hoàn toàn tự cung tự cấp, sản phẩm thu hoạch được có muốn cũng chẳng thể đem đi bán; còn để mua những nhu yếu phẩm phục vụ cuộc sống hằng ngày, bà con phải đi bộ hàng chục cây số mới tới thị trấn. Cuộc sống của người dân Đèo Thông vì thế gần như biệt lập với ''thế giới bên ngoài''... Vì thế, Đèo Thông được coi là nơi nhiều ''không'' nhất của xã Đồng Lâm: không điện, không đường, không chợ, không y tế... Và nếu không có điểm trường Đèo Thông (thuộc Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Đồng Lâm) thì có lẽ chẳng mấy khi người ta thấy ở Đèo Thông có... ''đám đông'' cả!
Cô giáo Bùi Thị Thuỷ với các học sinh lớp ghép của mình.
Và những người đi “gieo chữ”...
Trong 9 điểm trường lẻ của Trường Tiểu học và Trung học Đồng Lâm, Đèo Thông là một trong những điểm trường khó khăn nhất, xa xôi nhất. Để đến được Đèo Thông, chỉ có thể theo một trong hai con đường, đường nào cũng phải đi bộ xuyên rừng. Nếu đi từ thôn Đồng Bé (Đồng Lâm) thì phải vượt qua những con dốc thẳng đứng, người nào đi nhanh, leo dốc khoẻ cũng phải mất gần hai tiếng đồng hồ; còn một con đường đi từ phía thôn Đồng Quặng (cũng thuộc xã Đồng Lâm) thì ít dốc hơn, nhưng lại phải qua cả chục con suối. Và vào dịp này đang là mùa mưa, nước dâng cao, khó lòng lội qua những con suối nên chúng tôi chọn đi con đường nhiều dốc ở cuối thôn Đồng Bé để đến Đèo Thông. Mới leo con dốc đầu tiên, mặt mũi đã tái mét, mắt hoa và ngực tức như muốn vỡ tung. Cơn mưa rào tuy mát mẻ nhưng lại tạo cơ hội cho đàn vắt rừng tấn công chúng tôi không thương tiếc. Đi cùng chúng tôi là thầy giáo Lý Giang, Phó Hiệu trưởng nhà trường. Thầy vẫn thường mỗi tháng lên Đèo Thông một lần trong suốt 10 năm qua. Vừa đi đường thầy Giang vừa kể chuyện các giáo viên ''cắm bản'' ở Đèo Thông cho chúng tôi nghe. Thầy bảo: ''-Đường sá khó khăn thế này nên các cô giáo ở Đèo Thông cũng chỉ mỗi tuần về nhà một lần để mua gạo, thức ăn cho tuần sau thôi; ấy là chưa kể vào dịp mưa lũ thì có khi phải lâu hơn...''.
Điểm trường Đèo Thông là ngôi nhà vách đất lợp mái tôn được chia làm hai gian nhỏ nằm giữa thung lũng. Một gian là lớp học với ba dãy bàn cho các em. Một gian nhỏ xíu vừa đủ kê một chiếc giường và bàn học là nơi ở của các cô giáo. Nhìn lên trần có thể thấy cả khoảng trời xanh, nhìn xuống nền đất thấy đàn tò vò thi nhau làm tổ. Thầy giáo Lý Giang nhớ lại: ''Năm 1999, nhà trường xây dựng điểm trường cho các em nhỏ nơi đây theo học. Cô giáo Triệu Thị Mai là người đầu tiên về đây đứng lớp. Từ đó trở đi, mỗi năm trường tôi lại cử một, hai cô giáo lên dạy học cho các em... Đã gần 10 năm qua, các thầy cô giáo Trường Tiểu học và Trung học cơ sở Đồng Lâm lại thay nhau lên Đèo Thông dạy học. Mỗi người dạy một năm, cứ như thế, việc học tập của các em nhỏ luôn được duy trì đúng theo chương trình quy định''.
Năm học này, hai cô giáo Nguyễn Thị Hải Đường và Bùi Thị Thuỷ phụ trách 14 học sinh của Đèo Thông. Buổi sáng, cô giáo Đường dạy khối lớp 5 với 9 học sinh. Buổi chiều, cô giáo Thuỷ dạy lớp ghép (lớp một và lớp hai) nhưng chỉ có 5 học sinh. Số học sinh mỗi buổi đếm chưa quá mười đầu ngón tay nhưng điểm trường Đèo Thông luôn nhận được sự quan tâm của nhà trường và tất cả các thầy cô giáo. Việc học tập của các em cũng được chăm lo một cách tốt nhất có thể. Tuy nhiên, do địa bàn xa xôi và còn quá nhiều khó khăn nên các em nhỏ ở nơi đây cũng chịu nhiều ''không'' khi đến trường: không có giờ chào cờ, không thư viện, không thể dục, không được tham gia các hoạt động ngoài giờ của nhà trường... Anh Triệu Đức Hiện, nhà ở sát trường, nói với tôi:
“- Đèo Thông chưa bao giờ có tiếng trống trường, nhưng đã 10 năm nay, chưa một ngày nào các cô giáo nghỉ dạy. Ở nơi xa xôi heo hút như Đèo Thông, bọn trẻ được đi học để biết đọc, biết viết là chúng tôi mừng lắm rồi...”.
Chúng tôi rời Đèo Thông trong tiếng ê a đọc bài của các em. Ngoái đầu nhìn về phía thung lũng vỏn vẹn 10 hộ dân nghèo, nhớ đến bữa cơm trưa chỉ có lạc rang và măng rừng ăn cùng hai cô giáo mà tôi chợt thấy đắng đót trong lòng. Đèo Thông ơi, thương lắm...
