“Hoa quả sơn” lặng lẽ

Từ xa trông lại, đảo Rều nổi bật trên nền xanh của vịnh Bái Tử Long. ít ai biết rằng, chỉ cách nơi gần nhất của đất liền trên 1km lại có một "Hoa Qủa Sơn” thanh bình- nơi bầy khỉ vàng trên dưới nghìn con đang sinh sống. Chúng được nuôi dưỡng phục vụ cho công tác nghiên cứu, sản xuất và thử nghiệm các loại vaccine bảo vệ sức khỏe con người...

Từ cảng Vũng Đục TX Cẩm Phả (Quảng Ninh), chỉ sau 10 phút, chiếc xuồng cao tốc đã đưa chúng tôi cập vào bờ tây "Hoa Qủa Sơn" - bản doanh chính của đảo với vài ba dãy nhà ẩn hiện sau những hàng dừa và phượng vĩ .   Ông Đỗ Minh Tuấn, Chủ tịch thị xã Cẩm Phả cho biết: "Đảo Rều thuộc phường Cẩm Đông, cách trung tâm thị xã chừng 4 km về phía đông nam. Xa xưa, đảo Rều vốn là đảo hoang, chỉ một số cư dân từ đất liền  đến đây trồng khoai sắn. Năm 1962, nơi này được Bộ Y tế quyết định đầu tư thành nơi nuôi khỉ thí nghiệm, phục vụ cho công tác nghiên cứu của Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương. Còn bây giờ, đảo Rều chính thức thuộc Trung tâm nghiên cứu sản xuất vaccine và sinh phẩm y tế (Bộ Y Tế). Cái tên “đảo Khỉ” cũng đã ra đời từ đó."

Câu chuyện của "Chúa đảo"

"Tôi là Long, chúa đảo" -  Bác sĩ thú y Vũ Công Long giới thiệu khi tiếp xúc với chúng tôi một cách hóm hỉnh pha chút niềm tự hào về "ngôi báu" của mình.

Chúa đảo sinh năm 1964, tuổi Giáp Thìn, "lên ngôi" vừa được 3 năm nhưng đã có 24 năm gắn bó với đảo Rều. Từ một  nhân viên chăm sóc bầy khỉ, Long theo học bộ môn thú y và trở thành bác sĩ chuyên ngành về khỉ. Vợ anh cũng là một kỹ sư chăn nuôi. Họ sống trên đảo từ khi  còn trẻ. Cưới nhau, rồi sinh con đẻ cái ở đây. Với anh, đảo Rều  là cả một kho tàng vô tận về bầy khỉ. Và đây là câu chuyện của Chúa đảo:

Chúng chả khác gì chúng ta bao nhiêu đâu. "ái - ố - hỉ - nộ" có cả. Nghịch ngợm, phá phách "nhất quỷ nhì ma...thứ ba các chú". Hãy cứ nhìn cái rừng phi lao phía bờ đông bên kia thì biết. Chúng đu vít đến cong queo, cây nào cũng như bonsai cả một lượt. Đảo trồng khá nhiều dừa và nhãn nhưng mà chả bao giờ có quả. Vừa ra hoa, chúng đã vặt cho bằng tuyệt chủng. Chị thấy không? - tất cả những ngôi nhà ở đây đều phải đổ mái bằng. Lẽ ra với không gian này, phải là nhà mái ngói. Nhưng mà đẹp là rước hoạ như chơi. Chúng sẽ cậy lên, thò đầu "tia" xuống, thấy cái gì vừa tay, hay mắt là cuỗm thẳng lên rừng. Thánh không tìm nổi. Nhiều nhà bị dỡ ngói, gặp cơn mưa rào thế là giường chiếu, chăn màn lãnh đủ. Hãi nhất là các bà các cô xinh đẹp từ Hà Nội ra công tác, váy hoa, đồ lót đem phơi, cặp rất cẩn thận vậy mà lúc quay ra chẳng thấy đâu. Đến lúc bất ưng nhìn lên ngọn cây, thấy phất phới như cờ cả loạt. Tất cả đều bị xé te tua. Cái đám bất trị ấy đánh không đánh được, kỷ luật không kỷ luật được. Đành phải cười trừ mượn đồ của chị em công nhân trên đảo mặc tạm. Có vị mày râu mải nghiêng ngó, trêu đùa với lũ lông bông, bất ngờ bị một "thằng ranh" đu xuống từ phía sau, móc túi thó luôn chiếc điện thoại di động rồi phốc thẳng lên đỉnh ngọn cây. Thế là toi. Nếu nói về tình mẫu tử, có lẽ không loài vật nào yêu con hơn loài khỉ. Tôi đã từng chứng kiến một con khỉ mẹ ôm xác đứa con đã chết của nó không biết bao nhiêu ngày. Cho đến khi chúng tôi bắt được, gỡ cái xác khỉ con mang thiêu. Khỉ mẹ như phát điên chạy vòng quanh đống lửa và cứ thế gào thét cho đến khi không còn sức nữa. Nhiều ngày sau, còn thấy nó ngồi ủ rũ bên đống tro tắt lạnh từ lâu.

Có thể tưởng tượng được không về câu chuyện tôi sẽ kể ra đây? - Đã gần 20 năm trôi qua, có một lần chúng tôi phải chuyển mấy chục con khỉ đã đủ tuổi thử nghiệm sang đảo Rều Đá cách đây chừng 1000m. Tới nơi có một con kêu gào không ngớt. Mọi người đồ rằng có thể nó không quen môi trường mới. Nó kêu suốt đêm. Rồi bên này, cũng có một con phóng ra bãi cát gào lên như thế. Đến nỗi cả đảo phải thức giấc. Mấy ngày sau, một công nhân chèo xuồng từ bên đó trở về, lúc ra đến khoảng giữa biển bỗng phát hiện hai con khỉ đang ôm ghì lấy nhau vật lộn. Thế là lập tức, cả hai bị tóm sống. Mang về đây, chúng tôi xem khắp người, cả con đực và con cái tuyệt nhiên chẳng con nào có vết cào cắn xây xát. Bèn thả ra. Cả hai cùng phóng tít lên cây. Tôi để ý quan sát, chỉ ít phút sau, chúng đã ngả vào lòng nhau đầy âu yếm. Bấy giờ tất cả mới vỡ lẽ nguyên nhân của sự gào thét và vượt biển bất chấp sóng nước của đôi vật chung tình.

Ở đây, khỉ sống thành từng đàn trên dưới  50 con và rất có kỷ luật để bảo vệ bầy đàn. Ít nhất, chúng tôi đã 5 lần tóm sống được 5 chú trăn từ các đảo đá lân cận vượt biển thâm nhập vào đảo Rều. Tất cả đều do công phát hiện của các đàn khỉ. Con trăn dù nằm mai phục ở bất cứ chỗ kín đáo nào vẫn bị lũ khỉ nhìn ra và cả đàn đều từ trên cao hướng mắt vào vị trí của kẻ thù hô hoán ầm ĩ cho đến khi đối thủ bị con người bao vây, tiêu diệt.  Mỗi đàn là một lãnh địa riêng do một con khỉ đực mạnh mẽ nhất cai quản. Khỉ đầu đàn có quyền lực tối thượng, đi một bước, cả bầy phải đi theo. Vị trí này được xác lập bởi những trận chiến khốc liệt, thậm chí đổ máu giành lãnh địa và... các nàng khỉ cái. Để đoạt ngôi thủ lĩnh, nhiều cuộc xung đột đã xảy ra giữa các con đực cùng đàn. Kẻ chiến thắng trở thành "Hầu vương", yên tâm ngự trị và thả sức nhân giống vào tất cả các "phi tần già trẻ" cho đến lúc lú lẫn chẳng "ma nào" thèm ngó tới. Rồi một cuộc "đảo chính" mới nổ ra, kết thúc một "vương triều". Nhưng chưa hết, những con khỉ bại trận thường bị "Hầu vương" trục xuất khỏi bầy đàn. Chúng trở thành những tay "du thủ du thực" thường lang thang một mình dọc theo các bờ cát hoặc lượn lờ quanh các khu tập thể, nhà văn phòng gây đủ trò quậy phá và nhiều khi vớ bẫm bởi những khách viếng thăm hòn đảo thường  mang theo bánh kẹo hoặc trái cây và luôn sẵn sàng mời ngay những "chàng" bất mãn này mà chẳng  biết chỉ cần sơ sểnh, chúng sẵn sàng chộp luôn cả máy ảnh của họ liệng tòm ngay xuống biển. 

Đảo cấm

Tôi đã có một buổi chiều được cười thoả thích giữa không gian xanh xao với chiếc máy ảnh nhỏ trong tay nóng ran toàn ảnh khỉ là khỉ. Hòn Rều không rộng: Tổng diện tích 22ha, rừng tự nhiên xum xuê xen lẫn với rừng trồng - đây quả là vương quốc lý tưởng của bầy khỉ. Giống khỉ nuôi trên đảo thuộc họ khỉ vàng Đông Nam Á có tên gọi Maccaca Mullata với đặc điểm lông vàng,  đít đỏ, đuôi hơi ngắn và đặc biệt là phần lông ngực màu xanh xám. ở đây, chúng được nuôi theo phương pháp bán tự nhiên: không nhốt, ăn thức ăn riêng. Hàng ngày những nhân viên của đảo đi xuồng vào đất liền làm công việc tiếp phẩm cho cả người và khỉ. Mỗi ngày, cả bầy được ăn hai lần vào lúc 9h và 13h . Thức ăn của chúng phải là cơm gạo lức trộn đậu đen hoặc đậu tương, lạc nhân và muối với định suất 3 lạng cho mỗi con , thành tiền khoảng 5000 đồng/suất. Riêng củ quả tươi, mùa nào thức nấy, đều đặn mỗi tuần 2 lần, nhất thiết "các chú phải được xơi" đủ loại như chuối, ổi, mía, cam, khoai lang, cà rốt... Đó  là những bữa tiệc thật hoan hỉ song cũng nhiều "chí chóe" nhất  bởi "Hầu vương" luôn ngang dọc xông pha đuổi đánh những “hành tinh lạ” từ các đàn khác xông đến cướp trái cây. Nhìn bầy khỉ con nào cũng săn chắc,  lông lá mượt mà đủ biết những người nuôi dưỡng chúng ở đây nghiêm túc và tận tuỵ thế nào. Tuổi thọ trung bình của khỉ là 30 năm. Chúng bước vào thời yêu đương lúc 4-5 tuổi. Mùa yêu đương của khỉ cũng trùng với mùa cưới của con người và đến tháng 2- 3 năm sau là mùa sinh sản. Khỉ mẹ mang thai 6 tháng. Sau khi đẻ, 6 tháng sau chúng có thể có mang trở lại. Một đời, khỉ có thể đẻ từ 7-10 lứa. Hàng năm trên đảo  hàng trăm “cô” khỉ bụng mang dạ chửa. Việc theo dõi, chăm sóc, bảo vệ  chúng không hề là chuyện giản đơn khi mà toàn đảo chỉ có 14 CBCNV. Họ phải làm việc dường như không có ngày nghỉ. Trong khi mức thu nhập quân bình   mỗi người chỉ đạt từ 1,3 - 1,5 triệu đồng/tháng. Điện lưới không có. Nhu yếu phẩm, thực phẩm nhất nhất đều phụ thuộc vào chợ búa trong bờ . Thương nhất là những đứa trẻ 6 - 7 tuổi đã phải xa cha mẹ để vào đất liền trọ học. Chị Hà, một công nhân của đảo đang nâng đứa con trai chưa đầy năm trên tay mỉm cười vừa nựng vừa như nói với khách: " Mẹ cháu chị (chỉ) biết mỗi nấu cơm cho khị xôi (khỉ thôi). ợ (ở) đây không có đu quay, không có kem đâu. Bác ra đây có buồn hông (không)?" Tôi ngắm gương mặt tươi tắn của người mẹ trẻ, thầm nhận ra  rằng chị hoàn toàn cảm thấy bằng lòng với công việc và cuộc sống hiện tại. Cả 3 thế hệ của gia đình chị Hà đều gắn liền với cuộc sống lặng lẽ của hòn đảo nhỏ. Có lẽ chỉ những người trong cuộc mới thấu hiểu và cảm thông một cách sâu xa những thiếu thốn, vất vả của ngày thường nhật và những  công việc tưởng chừng vô cùng đơn điệu mà họ đang làm. Bởi vì đây là đảo cấm. Việc nuôi dưỡng, phát triển bầy khỉ có một tầm quan trọng đặc biệt. Đó là phục vụ cho sự nghiệp nghiên cứu khoa học vì cuộc sống cộng đồng. Hơn 40 năm - tại đây - từ loài khỉ vàng Macaca mullata các nhà khoa học đã sản xuất thành công nhiều loại vaccine vô cùng cần thiết như vaccine phòng bại liệt, chống viêm gan A, Rotavirus (ỉa chảy ở trẻ em, viêm đường hô hấp...Và mới đây nhất - năm 2005 - họ đã sản xuất được vaccine chống virus H5N1, thử nghiệm thành công trên động vật và đang xin phép thử nghiệm trên người. 

 Rất nhiều hy vọng

Tôi hỏi bác sĩ Long: " Anh có nghĩ bầy khỉ của hòn đảo này đang mỗi ngày một giảm dần  không? Làm thế nào để duy trì số lượng bầy khỉ khi mà mỗi năm ít nhất phải có vài trăm con sử dụng cho yêu cầu nghiên cứu?". Vị Chúa đảo trầm ngâm: " Đấy chính là điều chúng tôi băn khoăn nhất."

Hiện tại, nguồn  kinh phí hàng năm dành cho đàn khỉ trên đảo lên tới 1 tỷ đồng. Con số có vẻ  như to tát nhưng so với nhu cầu thực tế vẫn thấp rất  nhiều.

Để phục vụ công tác nghiên cứu và sản xuất vaccxine cần phải có khỉ tiêu chuẩn. Nghĩa là chúng phải hội đủ những yếu tố: ở  lứa tuổi 1,5 -2 năm, trọng lượng phải đạt từ 2-2,5kg. Khỉ già quá hoặc non quá đều không sử dụng được. Mỗi tháng có khoảng 20 - 30 con  đến độ tuổi phù hợp cho nghiên cứu sẽ được chuyển sang khu thực nghiệm. Trước đó, chúng được nhốt riêng, đánh số để theo dõi và lấy máu xét nghiệm. Nếu con vật hoàn toàn khoẻ mạnh mới có thể đáp ứng được yêu cầu. Có con được tiêm vaccine thử nghiệm hoặc mổ lấy thận để nuôi cấy tế bào.  Có con cần lấy não, tủy sống tùy theo yêu cầu của việc nghiên cứu và sản xuất vaccine. Những con khỉ sau khi hoàn thành sứ mạng đều phải thiêu hủy để đảm bảo an toàn cho đàn khỉ còn lại. Cho dù không đành lòng nhưng những người nuôi chúng bắt buộc phải tuân thủ bởi con vật sau khi đã tiêm vaccine thử nghiệm trở thành khỉ không sạch nên không thể thả về đàn. Sự mất mát này, cộng với nguồn kinh phí nuôi dưỡng hạn hẹp sẽ là sự cản trở không nhỏ đối với tốc độ phát triển số lượng bầy khỉ. Tuy nhiên, còn có một nguy cơ lớn hơn là sự giao phối giới hạn kéo dài trong phạm vi nhỏ hẹp của bầy đàn sẽ dẫn tới tình trạng thoái hoá về nòi giống. Chính bởi lẽ này, một đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước đánh giá về số lượng và chất lượng đàn khỉ trong 2 năm 2006 - 2007 đang được xúc tiến. Theo đó, Trung tâm Nghiên cứu sản xuất vaccine và Sinh phẩm y tế bắt đầu triển khai một chương trình tìm kiếm nguồn giống khỉ vàng mới trên phạm vi rộng lớn từ  Hải Phòng đến Quảng Bình và các địa phương miền núi phía Bắc nhằm nhanh chóng bổ xung, phát triển cả về số lượng và chất lượng đối với đàn khỉ đảo Rều. "Đây là công việc  không đơn giản. Nhưng mà tôi tin ở hướng đi này" - Bác sĩ Long khẳng định.

Tôi rời "Hoa Qủa Sơn" vào lúc nhá nhem chiều. Rất bịn rịn nhưng không dám ước một ngày trở lại. Bởi vì đây không phải là một hòn đảo du lịch. Hơn ở đâu, nó cần phải được gìn giữ tuyệt đối trong lành và yên tĩnh. Nó là hòn đảo của nhân bản -  nơi vẫn đang lặng lẽ ấp ủ rất nhiều những niềm hy vọng mới không của riêng ai.