Được coi là vựa lúa, vựa tôm của huyện Tiên Yên nhưng nhiều năm qua đời sống của người dân hai xã Hải Lạng và Đồng Rui vẫn cứ bấp bênh, cái nghèo, cái đói hàng ngày vẫn bám chặt trên đồng đất được coi là thuận lợi nhất để phát triển nông nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản này. Nguyên nhân chính vẫn là do thiếu một hệ thống công trình thuỷ lợi đầu mối hoàn chỉnh để điều tiết nguồn nước ngọt phục vụ cho sản xuất. Mong ước hồ chứa nước Khe Cát sớm được đầu tư xây dựng đang trở thành nỗi khát khao của bà con nơi đây.
Hải Lạng quanh năm “khát nước”
Đến thôn Bình Minh (xã Hải Lạng) một thôn có khoảng 30 hộ là người dân tộc Dao đang sinh sống thấy được nỗi khao khát có nước ngọt của người dân nơi đây lớn đến mức nào. Anh Hà Sơn Nam, một người dân trong thôn cho biết: ở đây chúng tôi chỉ cấy được 1 vụ lúa còn 1 vụ không cấy được do không có nước. Thế nên không có đủ lương thực ăn cho cả năm, bà con trong thôn phải đi lên rừng kiếm củi, ra bãi ven cửa sông, vào trong rừng ngập mặn đào bắt con ngán, con tôm. Vốn là những hộ dân từ thôn bản sâu của huyện Tiên Yên ra định cư sinh sống, cứ nghĩ ra nơi ở mới đời sống sẽ khấm khá hơn vì có điều kiện cơ sở vật chất tốt, thế nhưng đã gần 10 năm cái nghèo, cái đói vẫn luẩn quẩn bám riết lấy họ. Vì là vùng đất cửa sông, cửa biển, đất đai thường xuyên bị nhiễm mặn, hệ thống công trình thuỷ lợi để điều tiết nguồn nước ngọt không có nên diện tích đất canh tác nông nghiệp chỉ gieo cấy được 1 vụ lúa/năm. Nguồn nước sử dụng của cả thôn trông chờ vào một cái giếng đào. Giữa nắng hanh gay gắt của những ngày cuối tháng 8 chúng tôi thấy đám trẻ con trong thôn đứa nào đứa ấy tóc vàng quệch, quần áo, mặt mũi nhem nhuốc múc từng cốc nước nhỏ dội lên đầu. Thương người dân thôn Bình Minh, huyện cũng đã đầu tư hơn 5km kênh mương cứng đưa nước ngọt về phục vụ cho đời sống sinh hoạt, sản xuất của bà con, nhưng kênh làm xong để đấy chứ không có nguồn để dẫn nước về. Thế là bao nhiêu năm qua người dân thôn Bình Minh chỉ biết ngóng trông trời để canh tác, để hứng nước mưa phục vụ sinh hoạt.
Không chỉ riêng thôn Bình Minh mà nhìn rộng ra toàn cảnh xã Hải Lạng thì cây lúa, con tôm không thể phát triển được vì thiếu nguồn nước ngọt. Toàn xã có 230,7 ha đất nông nghiệp đang canh tác, 950 ha đất có thể phát triển nuôi trồng thuỷ sản cho năng suất cao nếu đủ nguồn nước ngọt trong những tháng mùa khô và chống ngọt hoá trong những tháng mùa mưa. Toàn xã còn gần 400 ha đất hoang hoá, bãi bồi ven cửa sông có thể cải tạo thành đất canh tác 2 vụ lúa nếu đủ nguồn nước tưới. Đã có thời kỳ phong trào nuôi trồng thuỷ sản ở xã Hải Lạng phát triển rầm rộ, nhà nào cũng đào ao đầm nuôi tôm nhưng qua vài vụ thất bát vì vào mùa khô thì không có đủ nước ngọt cấp cho các ao nuôi để giảm độ mặn nhưng vào mùa mưa thì nước ở trên thượng nguồn ồ ạt đổ về làm ngọt hoá tất cả các diện tích tôm đang vào thời kỳ lớn rộ. Thế là được một thời gian phong trào nuôi trồng thuỷ sản bị đổ bể, ao đầm bỏ hoang, người dân lại quay về khai thác ven sông, ven biển, trên những bãi sú vẹt bắt con ốc, con ngán, con ngao để kiếm sống qua ngày. Vậy là cái nghèo, cái đói cứ bám chặt lấy đời sống của bà con nơi đây. Mong ước có được một công trình thuỷ lợi lớn để điều tiết nguồn nước ngọt phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt, để cuộc sống được đổi đời vẫn đang là niềm mong đợi của người dân Hải Lạng!
Đồng chí Lê Tiến Chộng, Chủ tịch UBND huyện cho biết: Vùng Hải Lạng, Hà Rong, Đồng Rui được coi là vựa lúa, vựa tôm của huyện, thế nhưng nhiều năm qua tiềm năng ở khu vực này chưa được khai thác phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân. Huyện đã có rất nhiều giải pháp để thúc đẩy sự phát triển của khu vực này nhưng vì thiếu một hệ thống công trình thuỷ lợi quy mô có thể đảm bảo điều tiết giữ được nước ngọt vào mùa mưa và dẫn được nước vào mùa khô về cho đồng đất khu vực này phục vụ sản xuất và đời sống sinh hoạt của người dân. ở xã Hải Lạng toàn bộ nguồn nước sinh hoạt của 800 hộ dân đều được lấy từ các giếng đào và bể chứa nước mưa. Nhưng do đây là vùng đất cửa sông nhiễm mặn nên nguồn nước ngầm hầu như không có, mùa mưa thì rất nhiều nước nhưng mùa khô hầu hết các giếng đào đều không có nước. Vào vụ chiêm thì chỉ cấy được 100 ha trên tổng diện tích 300 ha, năng suất lúa chưa bao giờ vượt quá 40 tạ/ha. Còn ở xã Đồng Rui có trên 3.000 dân đang sinh sống nhưng hoàn toàn đang sử dụng nước trời, ở xã cũng có hồ chứa nước nhỏ nhưng vì không có nguồn sinh thuỷ nên cứ hết mùa mưa là hết nước. Hiện tại khu vực này có đập dâng Khe Cát nhưng năng lực tưới của đập chỉ có thể đảm bảo cho 30-40 ha lúa của vụ chiêm và từ 100-150 ha của vụ mùa và nguồn nước ở đập dâng này cũng biến động theo lượng nước mưa mỗi năm. Nếu như hồ Khe Cát được đầu tư xây dựng, đảm bảo điều tiết được nguồn nước ngọt chắc chắn sẽ khai thác được tiềm năng của vựa lúa, vựa tôm vùng Hải Lạng, Hà Rong, Đồng Rui, đóng góp đáng kể cho sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện. Việc xây dựng hồ chứa nước Khe Cát không chỉ là nỗi khao khát của người dân khu vực được hưởng lợi mà đã trở thành niềm mong đợi của cả Đảng bộ, chính quyền, nhân dân huyện Tiên Yên.
Khe Cát - công trình thoả nỗi ước mong
Để giải quyết nguồn nước ngọt phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt của người dân xã Hải Lạng (Tiên Yên) từ cách đây 20 năm việc đầu tư xây dựng hồ chứa nước Khe Cát đã manh nha hình thành, nhưng đến trung tuần tháng 8 vừa qua bước lập dự án đầu tư mới chính thức được thông qua để báo cáo các bộ, ngành Trung ương. Theo thiết kế của đơn vị tư vấn là Trung tâm Khoa học và Triển khai kỹ thuật thuỷ lợi (Trường Đại học Thuỷ lợi) thì hồ chứa nước Khe Cát dự kiến có tổng mức đầu tư khoảng 265 tỷ đồng, sẽ xây dựng hồ chứa nước, đập bê tông trọng lực ngăn dòng chảy để điều tiết nguồn nước. Sẽ có 2 tuyến kênh gồm: kênh N1 dài 6,596km có 18 công trình lớn nhỏ trên toàn tuyến kênh gồm 15 cống lấy nước, 1 cống xả nước, 3 cống qua đường; tuyến kênh N2 dài 5,873km có 15 cống lấy nước vào kênh nhánh, trên toàn hệ thống sẽ có 30 kênh nhánh dẫn nước về các xứ đồng. Dự kiến công trình này sẽ cấp nước tưới và chống nhạt muối cho 1.570 ha diện tích đất sản xuất nông nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản; tạo nguồn cung cấp nước sinh hoạt cho 8.500 hộ dân xã Hải Lạng và Đồng Rui.
Cho đến thời điểm hiện nay Tiên Yên là địa phương duy nhất trong tỉnh chưa có hồ chứa nước lớn phục vụ cho sản xuất và đời sống sinh hoạt của người dân. Vì vậy trong chuyến thăm và làm việc tại Quảng Ninh năm 2008, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Cao Đức Phát đã rất quan tâm và ủng hộ cao với việc lập dự án đầu tư xây dựng hồ chứa nước Khe Cát. Các Vụ của Bộ cũng đã cam kết sẽ đưa dự án vào kế hoạch bố trí vốn cho các công trình trọng điểm giai đoạn 2011-2015. Trong buổi làm việc với đơn vị tư vấn thiết kế và các vụ, viện của Bộ NN&PTNT, lãnh đạo tỉnh đã đề nghị dự án nghiên cứu mở rộng việc cấp nước không chỉ cho xã Hải Lạng, Đồng Rui mà cần nghiên cứu cấp nước cho diện tích canh tác của các hộ dân thôn Đồi Mây - một thôn đã phải di dời phục vụ cho việc xây dựng hồ Khe Cát trước đây. Tỉnh cam kết sẽ thực hiện nhanh, tốt các phần việc thuộc trách nhiệm của tỉnh như giải phóng mặt bằng; phối hợp với các đơn vị thực hiện những phần việc tiếp theo của dự án. Phấn đấu trong quý IV-2010 dự án chính thức được khởi công và hoàn thành sau 2 năm thực hiện để sớm phát huy hiệu quả, thoả nỗi mong ước của người dân nơi đây.
