“Mục sở thị” cuộc sống của hơn 30 hộ người dân tộc Dao ở thôn Khe Liêu, xã Bằng Cả, huyện Hoành Bồ, chúng tôi không thể ngờ rằng, cuộc sống của họ lại khó khăn đến thế. Những cánh đồng lúa đến mùa thu hoạch chủ yếu là thóc lép; những gia đình thường xuyên thiếu ăn đến 6-7 tháng trong năm; trẻ em học hành dang dở...
Khi biết chúng tôi có ý định vào Khe Liêu, đồng chí Lý Văn Bằng, Chủ tịch UBND xã Bằng Cả (huyện Hoành Bồ) nói: “Thời tiết này, chẳng biết lúc nào mưa. Nếu các bạn quyết tâm vào Khe Liêu thì phải đi cho nhanh kẻo mưa to, ngập suối là không về được đâu”. Đồng chí cán bộ văn phòng được giao nhiệm vụ dẫn đường cho biết: “Sáng nay, Phòng Giao dịch Ngân hàng Chính sách - Xã hội về giải ngân, chị Đặng Thị Mơ, Trưởng thôn Khe Liêu cũng có mặt ở đây. Chúng ta chờ Trưởng thôn về cùng đi”.
Không có phương tiện, con suối này đã ngăn cách Khe Liêu với cuộc sống bên ngoài.
Để vào được Khe Liêu, chúng tôi phải đi vòng qua xã Quảng La, vì từ trung tâm xã Bằng Cả không có đường lên Khe Liêu. Đây là con đường đất gồ ghề toàn ổ gà, ổ trâu, nhão nhoét đầy bùn đất. Chị Mơ cho biết đó là đường lâm nghiệp mở từ trước đây, nay họ không sử dụng nữa, vì thế không được sửa chữa. Cách đây vài năm, khu vực này bùng nổ tình trạng khai thác than trái phép, con đường càng xuống cấp trầm trọng. Mất gần 30 phút đánh vật với đoạn đường chúng tôi thấy anh cán bộ văn phòng rẽ vào một ngôi nhà ven đường. Những tưởng đã vào đến nơi, nào ngờ, anh nói: “Không thể đi xe được nữa rồi, ta vào đây gửi xe rồi đi bộ”. Thế là, chúng tôi đành quần xắn ngang gối đi bộ chừng 30 phút nữa thì đến một con suối. Dừng lại một chút nghỉ giải lao, chị Mơ chỉ vào chiếc thuyền sắt gần đó cho biết: “Trước đây khu vực này có ngầm đá, nên nếu mưa nhỏ thì vẫn lội bộ qua được. Nhưng bây giờ ngầm hỏng, hễ mưa to một chút là phải dùng chiếc thuyền kia để chở người qua suối. Hiện nay, do thiếu kinh phí và cũng không ai có đủ điều kiện để vận hành thuyền máy, xã đành đình chỉ hoạt động để đảm bảo ATGT”. Theo lời kể của Trưởng thôn, tại khu vực này hàng năm có đến 5-6 tháng nước nổi, khiến người dân Khe Liêu bị cô lập hoàn toàn với bên ngoài. Mọi hoạt động kinh tế chủ yếu là tự cung, tự cấp, gần như nội bất xuất, ngoại bất nhập. Có những trường hợp đưa người thân đi cấp cứu hoặc vận chuyển gạo qua suối... bị lũ cuốn, nhiều ngày sau gia đình mới tìm thấy thi thể. Quả là những câu chuyện hết sức đau lòng.
Thực ra, theo tên đơn vị hành chính thì Khe Liêu là thôn 3. Trước kia, khi nơi đây chưa được coi là khu vực rừng đầu nguồn phòng hộ cho hồ Yên Lập, thì cuộc sống của bà con không khó khăn như bây giờ, bởi họ còn có đất nông nghiệp, đất lâm nghiệp để canh tác. Những ngày mùa, phụ nữ, trẻ em ra đồng làm ruộng, lên rẫy trồng sắn trồng ngô; đàn ông thì đi săn thú, bẫy chim, cũng kiếm đủ cái ăn hàng ngày. Bây giờ đất rừng cơ bản bị cấm khai phá, đất nông nghiệp thì mỗi gia đình chỉ còn vài sào. Hiện hơn 30 hộ dân ở Khe Liêu chỉ trông chờ vào gần 5 ha đất trồng lúa, vì thiếu nước chỉ có một nửa diện tích cấy được 2 vụ. Vì vậy nhiều năm nay, mấy chục hộ dân ở Khe Liêu luôn lâm vào cảnh thiếu ăn triền miên.
Trưởng thôn dẫn chúng tôi đến gia đình đầu tiên là hộ ông Lý Văn Sinh, sống ở gần cuối thôn. Trong nhà ông Sinh chỉ thấy có bộ bàn ghế cũ ọp ẹp, cáu bẩn. Chị Mơ nói nhỏ với chúng tôi: “Đây là một trong những gia đình “nghèo tiêu biểu” của thôn”. Ông kể, thời thanh niên, cũng như bao chàng trai người Dao cùng thôn, ông là người chí thú làm ăn và có khát vọng về một cuộc sống ấm no. Ông xây dựng gia đình với một cô gái người Kinh. Sau khi sinh đứa con thứ 4 vài tháng, không chịu nổi cuộc sống quá khó khăn, vợ ông bỏ nhà ra đi để lại 5 bố con trong căn nhà lụp xụp. Ông vừa khóc vừa bế con đi khắp thôn để xin sữa cho con. Cái nghèo, cái khó đã bám riết lấy bố con ông gần hai chục năm nay. Bây giờ, các con ông đã lớn, 2 đứa con gái đã đi lấy chồng, 2 con trai, đứa học đến lớp 10, đứa học đến lớp 8 thì bỏ. Ông Sinh cho biết: “Trước đây kiếm sống còn dễ. Bây giờ “người khôn, của hiếm”, sức khoẻ thì hạn chế, nên không thể đi rừng được nữa. Cả nhà chỉ trông vào 4 sào ruộng, mỗi năm thu hoạch được chừng vài tạ thóc lép, chỉ đủ ăn vài tháng trong năm”. Mới đây, gia đình ông được hỗ trợ xây dựng nhà ở, bể nước, chuồng lợn. Nhưng trong chuồng không thấy con lợn nào. Ông bảo: “Làm gì có tiền mua lợn giống, người còn không đủ ăn, lấy đâu thóc gạo mà nuôi lợn”.
Rời nhà ông Sinh, chúng tôi đến thăm gia đình chị Vương Thị Anh hộ người Kinh duy nhất ở Khe Liêu. Chị Anh đang lúi húi nấu bữa trưa trong cái bếp quây tạm bợ bằng tấm bạt dứa. Hai đứa con chị ngồi bên đống quả vải lớn đổ giữa nhà. Gia cảnh nhà chị cũng chẳng có gì khá giả hơn. Không có đất nông nghiệp canh tác, cả nhà chỉ trông vào hơn một ha đất lâm nghiệp với hơn 200 gốc vải. Nhưng vài năm gần đây, giá vải quá thấp, nên thu nhập không đáng kể. Quanh năm suốt tháng hai vợ chồng làm quần quật cũng không đủ tiền mua gạo nuôi 3 đứa con nhỏ. Chị chỉ vào những cây vải chín ngoài vườn cho biết: “Không được mùa thì buồn, nhưng được mùa lại chẳng biết bán cho ai. Vải chín rũ ra mà cũng chẳng có người nào đến hỏi mua. Nếu có hái mang đi chợ bán, thì một xe đầy vải cũng chỉ đủ tiền mua vài cân cá khô. Trước đây, thấy nhiều hộ trồng vải thu nhập khá, tôi vay chục triệu đồng để đầu tư. Bây giờ vải không bán được, không biết bao giờ gia đình mới trả được nợ...”.
Trên đường trở về, chúng tôi đi qua cánh đồng lúa đã đến kỳ thu hoạch. Chị Mơ cho biết: “Năm nay nhiều sào ruộng mất đến 60-70% sản lượng, và nhiều nhà lại lâm vào cảnh thiếu ăn”. Lúa ở đây cây nào cũng quắt queo, gọi là rơm thì đúng hơn. Có ruộng đi đầu bờ, đến cuối bờ, chỉ đếm được vài bông lúa chắc hạt. Chị Mơ cho biết tình trạng thiếu ăn của mấy chục hộ dân ở đây đã diễn ra từ nhiều năm nay. Cuối tháng 5 vừa qua, UBND xã Bằng Cả đã có văn bản đề nghị về việc trợ cấp cứu đói cho tất cả 33 hộ dân thôn Khe Liêu, nhưng đến nay vẫn chưa được hỗ trợ. “Bà con ở đây đến giờ vẫn chưa tìm được cách gì để thoát nghèo. Nguyên nhân chính vẫn là thiếu đất canh tác, thiếu vốn, kỹ thuật...”.
Một hy vọng cho người dân Khe Liêu là hiện các cấp, các ngành của huyện Hoành Bồ đang tìm phương án để di dời các hộ dân vì tới đây khu vực này sẽ bị ngập nước khi dự án nâng cấp hồ Yên Lập khởi công. Thế nhưng di dời đi đâu, làm gì để đảm bảo cuộc sống cho bà con là câu hỏi chưa có lời giải.
