Với đôi tay vốn chỉ quen việc lựa cá, cân mực, giờ đây các tiểu thương tại chợ Hạ Long 1 lại đang học cách giới thiệu sản phẩm và trả lời khách qua màn hình, mở thêm "lối ra" cho hàng hóa qua mô hình chợ số đang được thúc đẩy vận hành tại đây.
Khi tiểu thương livestream "chốt đơn"
Tại Trung tâm Hỗ trợ chuyển đổi số chợ Hạ Long 1, nhiều phiên livestream quảng bá, bán hàng đang được các tiểu thương đồng loạt triển khai. Trước màn hình điện thoại, anh Nguyễn Trung Hiếu - một chủ quầy hải sản đang đưa cá, tôm hùm lại gần để người xem nhận biết về sản phẩm, kích thước, chất lượng... “Tôi vốn chỉ bán hàng theo cách truyền thống. Đây là lần đầu tiên tôi livestream, nên lúc đầu khá lúng túng, từ cách nói chuyện, quảng bá hình ảnh, đến làm sao để khách tin sản phẩm” - anh Hiếu chia sẻ.
Sau khi được hướng dẫn và thực hành, anh Hiếu dần quen hơn. Người xem bắt đầu hỏi giá, hỏi kích cỡ, rồi những đơn hàng đầu tiên, trong đó có đơn hàng lớn được chốt. Có một khách hàng tại Hà Nội xem cá, hỏi giá rồi chốt mua mà không hỏi thêm gì nhiều. Với một người trước đó chỉ quen bán trực tiếp như anh Hiếu, đơn hàng mới này đem lại cảm giác vừa bất ngờ, vừa phấn chấn, bởi nay có thể tiếp cận khách hàng ở cách mình hàng trăm cây số. Theo anh Hiếu, kênh bán hàng mới đòi hỏi người bán phải kiên trì xây dựng nội dung, giữ người theo dõi và tích lũy uy tín qua từng ngày.
Nếu như trường hợp anh Hiếu là đại diện cho sự bỡ ngỡ của người lần đầu bán qua màn hình điện thoại thì chị Nguyễn Thị Xuân lại thuộc nhóm tiểu thương trẻ, năng động và đã sớm tiếp xúc với bán hàng online. Chị Xuân duy trì việc phát trực tiếp khi đóng hàng mới, phân nhóm sản phẩm, trả lời khách trên mạng xã hội. "Sau khoảng 10 ngày tham gia mô hình chợ số, gian hàng của tôi đã có nhiều người xem và tôi đã chốt được một số đơn" - chị Xuân cho biết.
Từ trải nghiệm của chị Xuân có thể thấy, điều đáng chú ý ở Trung tâm Hỗ trợ chuyển đổi số chợ Hạ Long 1 không chỉ là có thêm một chỗ livestream. Không gian giới thiệu được bày biện quy củ giúp tiểu thương mời du khách quét mã QR, tìm đúng gian hàng và tiếp tục liên hệ sau khi rời Hạ Long. Khác với một tài khoản bán hàng trôi nổi trên mạng, gian hàng số gắn với quầy thật, vị trí thật và người bán có thể xác định. Đó là cơ sở ban đầu để khách đặt niềm tin, nhất là với đặc sản, hải sản khó đánh giá chỉ qua hình ảnh…
Từ những trường hợp đi đầu như anh Hiếu, chị Xuân, nhiều tiểu thương ở chợ Hạ Long 1 cũng đang dần làm quen với mô hình chợ số. Mỗi ngày, tại Trung tâm Hỗ trợ chuyển đổi số chợ Hạ Long 1 diễn ra hàng chục phiên livestream giới thiệu hải sản, đặc sản địa phương. Những chuyển động ban đầu ấy đến từ quá trình hỗ trợ đưa chợ số đến gần tiểu thương hơn. Trung tâm ra mắt ngày 30/6/2026, do chính quyền địa phương phối hợp với Hội Doanh nghiệp phường và các đơn vị liên quan tổ chức.
Nói cách khác, đây không phải quầy bán hàng thay các ki-ốt, mà là không gian hỗ trợ người bán thực hành, hướng dẫn khách tìm gian hàng, livestream và xây dựng gian hàng trực tuyến… Theo ông Nguyễn Tuấn Thắng, Phó Chủ tịch UBND phường Hồng Gai, chuyển đổi số cần bắt đầu từ những việc gần gũi để người dân trực tiếp tham gia và không bị bỏ lại phía sau. Vì thế, việc hỗ trợ phải cụ thể với từng thao tác, bởi với nhiều tiểu thương, việc tự cầm điện thoại thực hiện livestream giới thiệu hàng hóa đã là một thay đổi lớn…
Để mở thêm "kênh" quảng bá, đưa hàng hóa đi xa hơn
Từ những chuyển động ban đầu ấy, theo anh Trần Thành Trung, đại diện Hội Doanh nghiệp phường Hồng Gai, chợ số là cách làm phù hợp với thương mại hiện đại, giúp đưa gian hàng thật lên môi trường số, mở thêm cơ hội cho người bán và thuận tiện hơn cho du khách, người mua.
Điểm khác biệt của mô hình không chỉ ở việc thực hiện livestream, mà ở chỗ có thương hiệu chung, địa chỉ gian hàng cụ thể, sự hỗ trợ của chính quyền và đầu mối vận hành rõ ràng. Đây chính là những yếu tố mà nhiều tài khoản bán hàng trôi nổi trên mạng khó đáp ứng. Khi xảy ra vấn đề về chất lượng, hoặc giao nhận, người mua có thể xác định người bán và tìm tới đơn vị hỗ trợ, thay vì chỉ biết một tài khoản mạng xã hội có thể đóng, hoặc đổi tên bất cứ lúc nào.
Không chỉ tạo niềm tin cho người mua, với tiểu thương, việc tham gia mô hình còn đồng nghĩa có thêm một kênh tiếp cận khách hàng ngoài số người trực tiếp bước vào chợ. Người bán được hỗ trợ về không gian, thiết bị, cách quay hình, giới thiệu sản phẩm và sử dụng nền tảng. Thay vì mỗi hộ phải tự xây dựng toàn bộ kênh từ đầu, chợ số tạo một điểm chung để quảng bá, tập hợp sản phẩm và giữ liên hệ với khách.
Bên cạnh đó, mô hình hướng tới ứng dụng Chatbot AI để hỗ trợ trả lời những câu hỏi lặp lại, tiếp nhận nhu cầu cơ bản và chuyển thông tin cho người bán. Điều này phần nào giảm bớt thời gian chat, hỏi từng thông tin và ghi đơn, nhất là khi lượng khách tăng. Định hướng lâu dài được đặt ra là mỗi hộ kinh doanh có thể có một chatbot hỗ trợ riêng, dù việc xác nhận hàng hóa, giá cả và xử lý những yêu cầu cụ thể vẫn phải do người bán chịu trách nhiệm.
Xa hơn là việc bán trực tiếp cho người tiêu dùng, nhận thanh toán sớm, còn giúp tiểu thương giảm phần nào sự phụ thuộc vào khách buôn, nhà hàng, hay những mối trả chậm. Việc công khai tên gian hàng, giá bán, nguồn gốc và cách liên hệ cũng tạo động lực để người bán làm ăn bài bản hơn, từng bước xây dựng uy tín cho chính quầy hàng của mình.
Đó cũng là điểm khác biệt của chợ số so với bán hàng online tự phát. Gian hàng số gắn với quầy thật, người bán thật, địa chỉ cụ thể nên người mua biết mình giao dịch với ai và có nơi phản ánh khi phát sinh vấn đề. Nhờ vậy, niềm tin không chỉ dựa vào lời giới thiệu trong một phiên livestream, mà còn gắn với trách nhiệm của từng gian hàng và uy tín chung của khu chợ.
Về phía khách du lịch, tiện ích của mô hình cũng thể hiện khá rõ. Có thể chọn hải sản, đặc sản mà không phải mang vác cồng kềnh suốt hành trình; hàng có thể được giữ lại, giao tới khách sạn, hoặc gửi về tận nhà. Không dừng ở thời điểm mua trực tiếp, sau chuyến đi, nếu đã sử dụng sản phẩm và cảm thấy tin tưởng, khách vẫn có thể quay lại nhóm chợ số, nhắn nhu cầu rồi đặt hàng mà không cần trở lại quầy. Theo anh Trung, mô hình hướng tới việc chăm sóc cả trải nghiệm của người mua: Đi chợ không chỉ chọn được hàng, mà còn phải thấy yên tâm và thuận tiện; thậm chí có thêm dịch vụ chế biến cho du khách nếu cần…
Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Giá trị bền vững của chợ số vẫn nằm ở chất lượng hàng hóa, khả năng truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm sau bán. Giai đoạn đầu, mô hình ưu tiên sản phẩm OCOP, hải sản và đặc sản địa phương có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng, vùng nuôi trồng cụ thể. Những mặt hàng chưa đủ hồ sơ, nhãn mác, tiêu chuẩn sẽ được hướng dẫn hoàn thiện trước khi đưa lên hệ thống.
Dẫu vậy, việc nhân rộng mô hình vẫn còn nhiều vướng mắc. Hiện đa số tiểu thương ủng hộ, nhưng số thực sự tham gia mới khoảng 10-20%. Nhiều người vừa bán hàng, sơ chế, đóng gói vừa quay hình, trả lời khách và quản lý đơn nên khó theo kịp cách làm mới. Người lớn tuổi cần được hướng dẫn nhiều lần; ngay cả người quen dùng điện thoại cũng phải học cách giới thiệu sản phẩm ngắn gọn, trung thực. Vì vậy, hỗ trợ chuyển đổi số không thể chỉ dừng ở một buổi tập huấn.
Cùng với đó, thuế, hóa đơn và thủ tục điện tử cũng cần được giải thích rõ. Khi đơn hàng, việc thanh toán dần được ghi nhận trên môi trường số, người bán phải làm quen với chữ ký số, hóa đơn điện tử, kê khai, nộp thuế điện tử. Băn khoăn khó được tháo gỡ nếu chỉ phổ biến quy định chung; tiểu thương cần được các đơn vị liên quan trực tiếp hướng dẫn cụ thể…
Khi những nút thắt ấy được tháo gỡ, chợ số mới thực sự trở thành phần nối dài của quầy chợ truyền thống, để người mua dù ở xa vẫn biết rõ hàng hóa, người bán và yên tâm nhận đặc sản từ Hạ Long ngay tại nhà.
