Làng không nghề

Đó là thôn Làng Khánh, phường Hà Khánh (TP Hạ Long) được những người dân tộc thiểu số đến khai hoang lập nên từ những năm 60 – 70 của thế kỷ trước. Cuộc sống yên bình bao năm của người dân trong làng đang bị phá vỡ bởi nạn khai thác than trái phép. Tôi cứ băn khoăn mãi về cái làng mà người dân chẳng có nghề gì kiếm sống, ngoài làm cửu vạn dưới cảng hay trong các lò khai thác than trái phép...

* Nhộn nhịp công trường than lậu

Vượt qua con đường 337 nhầy nhụa bùn than với những chiếc xe tải hạng nặng nối đuôi nhau gầm rú, đến đầu cầu Bang, đi tắt qua công trường xây dựng Nhà máy Nhiệt điện Hà Khánh, qua tiếp mấy quả đồi đang bị xới đào nham nhở, tôiđến Làng Khánh. Khác với cảnh ồn ã bên ngoài cách đó chỉ chừng dăm cây số, Làng Khánh được bao bọc bởi núi đồi, khiến cho nơi đây thật tĩnh mịch. Vào sâu trong làng, 2 bên đường càng bị nhuộm đen bởi bụi than. Lên tới đỉnh dốc cuối làng, nơi có thể phóng tầm mắt nhìn xuống con sông và những nẻo đường mòn uốn quanh các dãy đồi bao bọc, không thể tin được, hàng loạt những bãi than trải dài phía bờ sông. Vài chiếc sà lan đang đợi ăn hàng, cửu vạn đội than lên xuống tấp nập. Nhìn sang phía đồi bên cạnh, một chiếc xe Zin chở đầy than đang “bò” xuống, một chiếc khác ì ạch leo ngược lên, rồi mất hút sau đỉnh đồi. Tôi bám theo chiếc xe Zin chở than đi về phía cảng gần đó. Chiếc xe tiến dần đến một khu bãi rộng cách bờ sông chừng 50m. Một nhóm thanh niên đang chơi bi-a trong quán nước gần đó chạy túa ra. Chưa đầy 15 phút, cả đống than chừng 5 tấn được chiếc xe Zin đổ xuống đã được nhóm thanh niên này bốcgọn ghẽ lên chiếc sà lan cạnh bờ sông. Xong việc, đám cửu vạn lại nhốn nháo trở về quán nước, tiếp tục ván bi-a bỏ dở.

Trong vai chủ tàu đi tìm mua than, tôi lân la hỏi chủ quán: “Than ở đây đẹp đấy nhỉ!”. “Chưa đi cảng này bao giờ à? Toàn than đẹp đấy, bét nhất cũng loại cám 4”. Ông chủ quán thành thật tiếp chuyện. Tôi dè dặt hỏi đường đi lối lại ở cảng này có thuận tiện không ? Chủ quán cười hô hố đáp: “Thời buổi này có gì là không thuận tiện, miễn là biết luồn lách. Nếu không yên tâm, anh sẽ gọi thằng V. chủ cảng này đánh hàng đến tận nơi chú muốn, số lượng bao nhiêu cũng xong”. Tôi cười: “Bác cứ nói đùa. Cái làng này than ở đâu ra mà lắm thế, chắc lại xuống suối vét than trôi rồi pha trộn mang bán chứ gì?”.Giọng chủ quán chuyển sang bực dọc: “Có bao nhiêu tiền mà đòi mua đủ than ở Làng Khánh. Riêng lò của thằng C., hay thằng T. ở trên kia vài chủ mua cũng chưa hết”. Nói đoạn ông vỗ vai tôi ngọt nhạt: “Chú cứ hỏi linh tinh. Nhìn đống than kia thì biết, đẹp hơn cả của bọn Hà Tu (Công ty Than Hà Tu – PV ) đấy. Cần thiết anh gọi người dẫn chú ra xem”. Tôi khua tay: “Chẳng cần đâu, nhìncũng biết rồi. Nhưng phải đi xem vài chỗ khác cái đã”.

Con đường nhánh từ phía đỉnh dốc sang quả đồi phía Tây khó đi hơn nhiều so với đoạn đường ban nãy. Hầu như chẳng có phương tiện nào khác đi trên đoạn đường này, ngoài những chiếc xe tải chở than thay nhau lên xuống. Không biết con đường “chuyên dụng” này được làm từ bao giờ mà những vệt xe đi qua đã tạo thành 2 rãnh chứa nước sâu hoắm, giữa đường là dải than bùn đặc sệt. Sau một hồi “đánh vật” với con đường hiểm trở, tôi đến được cảng than thứ hai. Không quy mô như cảng trước, nhưng cũng thấy một chiếc sà lan đang cập cảng, vài đống than lớn nhỏ đổ trên bờ chờ tiêu thụ, đám cửu vạn khoảng trên 20 người đang nhốn nháo xúc, đội. Quanh đỉnh đồi, những chiếc xe tải lúc ẩn lúc hiện. Đoạn đường lên đỉnh đồi không còn lầy lội như quãng trước nhưng nhiều dốc. Dọc đường, tôi gặp 3 chuyến xe chở đầy than đi xuống, toàn xe loại 5 tấn do Trung Quốc sản xuất. Đi được khoảng 3 km, tôi phải dừng xe vì trước mặt là một con dốc gần như dựng đứng. Dựng xe bên đường, tôi chạy bộ hướng thẳng lên đỉnh dốc, thầm thán phục những tay tài xế, mặc dù xe tải đầy than mà vẫn lên xuống dễ dàng. Chợt nghe tiếng nói cười phía cuối đường vọng lại. Hai, năm, rồi chín người xuất hiện. Tôi ngồi im quan sát, tim đập loạn nhịp vì vừa leo dốc và vì... sợ. Giữa chốn núi rừng vắng vẻ nàychẳng biết điều gì có thể xảy ra... Tôi nhận ra họ là những thanh niênkhoảng 20 tuổi, nét mặt hiền lành. Họ ngồi nghỉ bên cạnh tôi, len lén nhìn rồi bắt đầu nói cười rôm rả. Qua câu chuyện của họ, tôi đoán biết đây là những người làm thuê trong các lò than tư nhân, vừa từ làng đi lên để chuẩn bị cho một buổi xuống lò như thường lệ. Trong vai đi tìm người nhà đang làm cửu vạn ở đây, tôi dễ dàng bắt chuyện. Họ cho biết, tất cả là thanh niên trong làng làm thuê cho chủ lò tên C. Từ đây lên đến lò còn khoảng 500m nữa nhưng toàn leo dốc. Làng Khánh có tất cả 7 lò. Họ đọc vanh vách tên từng chủ lò lắm tiền nhiều của, trong đó có con của một vị chức sắc trong làng, còn lại là những người từ nơi khác đến...

* Làng Khánh đi về đâu?

Qua tìm hiểu, tôi được biết, để phục vụ cho các dự án, 44 hộ dân Làng Khánh với gần 200 khẩu sẽ phải di dời, nhường lại toàn bộ 11 ha đất chomột phần bãi thải xỉ của Nhà máy Nhiệt điện Hà Khánh và các cụm cảng công nghiệp trong nay mai. Ngôi làng tĩnh mịch uốn quanh dòng sông Bích của những người dân tộc Tày đến đây khai hoang từ những năm 60 – 70 thế kỷ trướcrồi sẽ chỉ còn trong hoài niệm.

Dừng lại trước dãy nhà nằm trên ụ đồi xoải thấp, nghe tiếng trẻ con tập đánh vần,tôi ghé vào. 8 học sinh trong lớp nhìn tôi với ánh mắt lạ lẫm. Hỏi chuyện cô giáo, tôi được biết đây là phân hiệu của Trường PTCS Nguyễn Viết Xuân. Hiện tại phân hiệu chỉ có 2 lớp (lớp 4 và lớp 2), lớp 4 có 9 học sinh (hôm tôi đến có 1 em nghỉ học), lớp 2 chỉ có 3 học sinh; còn lớp 1 và lớp 3 vì quá ít học sinh nên phải gửira học ở trường chính. Leo qua nhiều bậc thang, tôi rẽ vào căn nhà đầu tiên cách trường học khoảng một cây số. Đó là nhà của bác Đinh Văn Soạn, người dân tộc Tày. Năm 1971, gia đình bác Soạn di cư từ xã Đạp Thanh (Ba Chẽ) đến đây. Bước vào trong, tôi bắt gặp ánh mắt dài dại của một người đàn ông chừng ngoài 40 tuổi đang nằm co quắp trên giường. Bác Soạn buồn bã giới thiệu: Con trai lớn của tôi đấy. Nó bị bệnh co giật từ bé, nên bây giờ cứ điên điên dở dở như vậy. Ngoài nó ra, tôi còn phải nuôi đứa con gái cũng bị bệnh thần kinh và một đứa cháu ngoại nữa. Không nói thì bạn đọc hẳn cũng cảm thông với nỗi khó nhọc, gian truân của một ông già 74 tuổi nuôi 2 đứa con thần kinh và một đứa cháu nhỏ trong căn nhà trống hoác. Chỉ tay về phía người phụ nữ đang tha thẩn ngoài vườn bác Soạn kể: Ngày xưa nó cũng bình thường như mọi người. Nó yêu cái thằng ở mãi tận Bắc Giang đến Hà Khánh làm than thổ phỉ. Đến khi nó có chửathì thằng kia đi mất. Nó đổ bệnh thần kinh từ đấy. Nguồn sống của cả gia đình bác Soạn chỉ biết trông chờ vào 200 nghìn đồng trợ cấp xã hội hằng tháng của 2 đứa con thần kinh. Bác Soạn thở dài: Những năm trước còn có ruộng để cấy cũng được vài bao thóc. Từ đầu năm nay, Làng Khánh phảigiao hết ruộng cho Nhà nước, nên bây giờ chẳng còn ruộng để cấy nữa. Số tiền trợ cấp cũng không đủ chi tiêu, nhà tôi thường xuyên phải ăn cháo muối. Trầm ngâm một lát, bác tiếp: Nghe đâu họ bảo sẽ chuyển chúng tôi xuống Hà Phong sinh sống. ở đây dù nghèo nhưng chúng tôi cũng quen rồi, xuống đó rồi không biết sẽ sống ra sao!. Cũng như hầu hết các hộ dân khác ở Làng Khánh, bác Soạn không muốn di dời đến nơiđịnh cư mới. Bà conở đây đã quen gắn bó với núi rừng, không thể bứt khỏi rừng, khỏi ruộng. Các dự án mới đang ở khâu lập hồ sơ kiểm đếm đất đai, nơi tái định cư chưa công bố rõ ràng, cũng chưa ai nhận được tiền đền bù hỗ trợ, thì bà con đã phải dừng việc canh tác. Nhìn những thửa ruộng bỏ hoang còn trơ gốc rạ, người dân trong làngtiếc ngẩn ngơ. “Thế những người khác trong làng họ làm nghề gì để sống hở bác?”- Tôi hỏi. “Thì đi xúc than ở dưới cảng, làm cửu vạn ở các lò than tư nhân. Tôi già rồi nên chẳng làm được những việc nặng nhọc ấy”… Bác Soạn nói trong tiếng thở dài.

* Lời kết

Tôi rời Làng Khánh khi mặt trời đã khuất dần sau đỉnh núi. Tôi cứ băn khoăn mãi về cái làng mà người dân chẳng có nghề gì kiếm sống, ngoài xúc than, làm cửu vạn dưới cảng hay trong các lò khai thác than trái phép!

Được biết, UBND tỉnh mới có quyết định phê duyệt địa điểm quy hoạch cụm cảng Làng Khánh. Hiện nay, cơ quan chủ quản đang lập bản vẽ mặt bằng quy hoạch và lập dự án đầu tư, chưa có quyết định được giao đất xây dựng. Trong khi đó, đã có ít nhất 4 cảng than lớn nhỏ ngang nhiên hoạt động từ bao năm nay, tiêu thụ khối lượng lớn than khai thác trái phép ngay tại Làng Khánh. Càng lạ hơn khi chính quyền phường Hà Khánh khẳng định rằng không hề có cảng và lò than tư nhân hoạt động trái phép tại đây (?!). Ngăn chặn, xử lý nạn khai thác than trái phép là việcphải làm và điều quan trọng nữa là phải đảm bảo cuộc sống ổn định cho người dân Làng Khánh khi di dời.