Ông Phạm Công Hương, Giám đốc Công ty cổ phần Than Hà Lầm dẫn chúng tôi lên mỏ xem khu nhà tắm, nhà giặt quần áo, giặt ủng cho công nhân. Với thợ lò việc tắm giặt sau ca sản xuất còn quan trọng hơn cả ăn, uống.
Người thợ suốt ca làm việc trong lò sâu, quần áo, mặt mũi đen nhẻm, bê bết bụi than nên khi ra lò việc đầu tiên là phải tắm. Nhà tắm của Hà Lầm tuy chưa đẹp nhưng hợp với kiểu tắm trần như nhộng của thợ. Cửa xuống nhà tắm từa tựa cửa lò, người tắm qua cửa dốc rồi toả về các ngả. Nước nóng theo đường ống dẫn về các phòng, thợ thoả sức xả nước, kỳ cọ. Hơi nóng bốc nghi ngút tạo thành lớp sương khói trộn lẫn mùi xà phòng thơm, mùi dầu gội. Công ty đã tổ chức hẳn một phân xưởng chuyên lo việc tắm, giặt cho thợ. Nhà giặt đặt 4 chiếc máy lớn, hai máy giặt, hai máy vắt, mỗi ca 7 chị em giặt hàng nghìn bộ quần áo. Một chị kể:
- Vài năm trước chúng em còn tổ chức vá quần áo bảo hộ cho thợ. Nay thì thôi rồi, áo rách thay ngay áo mới, ủng rách là đổi. Giống như ở Hà Lầm tất cả các mỏ hầm lò ở vùng than, dù lớn hay nhỏ, mới hay cũ, đều tổ chức tắm, giặt cho thợ lò như vậy. Thợ cũng đã quen với việc tắm giặt và tiện nghi như thế. Nên khi làm việc mặt mũi đen nhẻm, nhưng sau ca thì mặt mày hồng hào sáng sủa, thợ về nhà bằng xe ca chở công nhân của mỏ hoặc đi bằng xe máy riêng của mình. Đấy chính là những người thợ đang làm việc tại các mỏ của Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam. ở vùng mỏ thi thoảng vẫn gặp một vài người đầu đội mũ nhựa, vai vác búa chèn, mặt mũi quần áo dính đầy than, bước vội trên đường về, thì chắc chắn họ đang bán sức cho các cai than khai thác than trái phép ở một cái lò cỏn con nào đó.
Khi tắm gội xong người thợ vào nhà ăn. Bữa ăn sau ca hay trước ca của thợ lò hiện nay đang ở mức 18.000 đồng, thợ không phải bỏ tiền, mà mỏ tính vào chi phí sản xuất. Tiền này chi hết vào việc ăn, nên nhiều nơi đã tổ chức ăn theo kiểu tự chọn. Giống như ăn sáng ở các khách sạn có sao, mấy chục món, món nào ngon miệng thì chén nhiều, món không thích thì không ăn. Có điều, khác với các khách sạn và đã thành nếp, thợ ăn bằng đủ, bằng no chứ không bao giờ lấy thừa để phải đổ đi. Nếp ăn tự chọn đầu tiên của thợ lò Mông Dương bây giờ đã phổ biến ở nhiều mỏ khác. Một số cán bộ của ngành y tế Dự phòng đã nhiều năm làm công tác kiểm tra vệ sinh thực phẩm, khẳng định rằng ăn uống của thợ lò bây giờ đã sạch, đã tốt, bữa ăn cung cấp đủ calo cho những người thợ làm công việc nặng nhọc. Nhà ăn cũng đã được xây dựng mới. Nhà tầng, các phòng đều lắp máy lạnh, bàn ghế sạch, đẹp, nước uống, nước rửa tay đầy đủ. Đã qua rồi cái cảnh thợ phải ăn đứng, ăn ngồi trong các lán trại che tạm ngay trước các cửa lò. Giờ đây người quản lý cũng như người thợ ở Vùng mỏ đều hiểu rằng có làm thì mới có ăn. Song phải lo ăn trước để thợ có sức khỏe, làm việc mới có năng suất. Đó là cách đầu tư cho con người.
Cùng với đẩy mạnh phát triển sản xuất kinh doanh, các doanh nghiệp ngành than còn đặc biệt quan tâm cải thiện môi trường làm việc cho người lao động.
Ảnh: Đỗ Khánh Giang
Theo ông Vũ Thanh Nhàn, Phó Giám đốc kinh tế, kiêm Bí thư Đảng ủy Công ty CP Than Hà Lầm, chăm lo cải thiện điều kiện sống cho thợ rất cần nhưng hiệu quả nhất là cải thiện điều kiện làm việc cho họ. Khác với điều kiện sống (tắm, giặt, ăn, ở...) người ngoài còn biết đến, điều kiện sản xuất tốt, xấu ra sao chỉ người thợ mới thấu hiểu. Hà Lầm cũng như nhiều mỏ khác đang làm cuộc cách mạng về điều kiện sản xuất này. Tất cả lò chợ bây giờ được chống bằng vì chống thủy lực đơn, hơn thế cả dàn chống bằng thủy lực, lò vững chắc, an toàn và thoáng rộng hơn. Đường lò mà ông Vũ Thanh Nhàn và ông Trần Mạnh Cường, hai Phó Giám đốc Công ty cùng dẫn chúng tôi vào là khu khai thác 1 mức âm năm mươi (-50) nghĩa là xuống sâu 50 mét tính từ mặt đất, thì đúng như ông Nhàn nói: Vững chắc, rộng rãi, thoáng mát. Ông Cường cho biết thêm: - Năm 2008, lò chợ này có thể đạt công suất 300 nghìn tấn/ năm. Vài năm trước cao nhất chỉ đạt 100 nghìn tấn/ năm.
Người thợ làm việc trong những lò chợ như thế, điều kiện sản xuất thuận lợi, cả khai thác và vận chuyển được cơ giới hóa, dây chuyền sản xuất nhịp nhàng năng suất lao động cao, thu nhập nhiều. Một số ít người đạt được mức 10-12 triệu đồng/tháng. Không ít thợ lò đã đóng thuế thu nhập. Anh Nguyễn Văn Hạnh năm nay 22 tuổi, vào làm thợ mới được nửa năm nói với chúng tôi:
- Chính đời sống của thợ lò khá, nên nhiều thợ trẻ vẫn đang xin vào học nghề khai thác hầm lò. Học xong rồi, xin vào mỏ làm việc cũng không phải dễ. Cũng phỏng vấn, hợp đồng và thử việc như nhiều nghề khác.
Thì ra, cái nghề cực nhọc, nguy hiểm ăn cơm dương gian, làm việc âm phủ như nghề khai thác than hầm lò, nếu được trả lương đúng với sức lao động, được chăm sóc đời sống vật chất, tinh thần thì lớp thợ trẻ rất vui vẻ bước chân vào lò. Hà Lầm có bài hát âm năm mươi độ sâu, chúng tôi đi vào lòng đất. Bài Mỏ ca được nhiều thợ hát ngay cả khi đang tắm trong nhà tắm nóng của mỏ.
Đó là hiện thực đời sống mà bất cứ người thợ lò nào ở vùng than đều thấy. Nhưng tính cách mạng của người thợ là không bao giờ bằng lòng với những gì đã làm được. Trong một lần dẫn chúng tôi đi thăm khu nhà ăn hai tầng mới xây ngay gần cửa lò, đồng chí Trương Hải Phát, Phó Bí thư Đảng ủy Công ty Than Thống Nhất băn khoăn mãi về việc ổn định chỗ ở lâu dài cho công nhân: Mỏ mới lo được một ít nhà ở cho công nhân tập thể. Nhà ở cho các gia đình thợ để ổn định lâu dài, để con nối nghiệp cha vào làm mỏ thì chưa lo được.
Thật ra, đây cũng là băn khoăn chung của các nhà quản lý, lãnh đạo các doanh nghiệp ngành Than. Nhà ở cho công nhân? Bao nhiêu năm rồi mơ ước xây dựng làng công nhân mỏ, nhưng chưa thành hiện thực bởi những ngặt nghèo trong chính sách. Làm nhà ở cho công nhân không được đưa vào chi phí sản xuất, phải lấy từ lợi nhuận của doanh nghiệp. Mà lợi nhuận thì có được bao nhiêu? mỗi năm trích được một ít, chỉ đủ chi phí làm thủ tục xây dựng, trong khi cần rất nhiều tiền cho san gạt, giải phóng mặt bằng, mua vật liệu... Thợ lò có năng suất cao nhất, thu nhập nhiều nhất cũng chỉ được 10-12 triệu đồng/tháng. Tiền ấy, nuôi bốn người trong nhà, hai vợ chồng, hai đứa con đi học, tằn tiện lắm mới đủ, nói gì đến chuyện xây nhà để an cư lạc nghiệp. Mỏ mà không hỗ trợ, chỉ trông vào đồng lương thì chẳng bao giờ thợ mỏ xây được căn nhà.
Chúng tôi đem những băn khoăn quanh việc làm nhà cho gia đình thợ, hỏi đồng chí Nguyễn Văn Khích, Bí thư Đảng ủy Than Quảng Ninh. Đồng chí Bí thư trả lời: Mừng là đã có lối ra. Chúng tôi vừa học tập Nghị quyết Hội nghị lần thứ VI Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X: Xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Nghị quyết có nói đến việc xây dựng nhà ở cho công nhân được tính trong chi phí sản xuất. Mới đây, Thủ tướng Chính phủ thành lập Ban chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở. Chắc chắn sẽ có lối ra. Chúng tôi đang tính xây dựng làng công nhân mỏ, với những chung cư 12-20 tầng. Trong chung cư gồm nhiều căn hộ khép kín, phù hợp với số lượng người cho mỗi gia đình thợ.
Mong sao lối ra này nhanh chóng thành hiện thực, ngành Than sẽ có cuộc cách mạng về nhà ở và như thế thì từ việc ăn, ở, đi lại, tắm giặt, làm việc sẽ tạo thành bức tranh đẹp hoàn chỉnh về đời sống thợ lò.
