Nằm trên ngọn núi Cao Sim huyền bí, có những điểm ở Ngàn Mèo cao hơn 600m so với mực nước biển. Thế nhưng bất chấp độ cao, bất chấp những khó khăn về giao thông, Ngàn Mèo luôn là một trong những bản đi đầu trong phát triển kinh tế, xã hội ở huyện biên giới Bình Liêu.
Và trong mùa xuân này, bà con Ngàn Mèo vui hơn vì vừa trải qua một năm thành công cả về nông nghiệp và lâm nghiệp, hai lĩnh vực kinh tế chính. Một cái Tết no ấm, đủ đầy đang hứa hẹn đến với bà con Ngàn Mèo.
Khi biết tôi có ý định đến thăm bản Ngàn Mèo, các cán bộ xã Lục Hồn (huyện Bình Liêu) đều tỏ ý ái ngại. Ai cũng lo tôi không đi bộ được. Đồng chí Vi Xuân Hoà, Phó Chủ tịch UBND xã, nói: ''Ngàn Mèo chỉ cách đường nhựa khoảng 5km nhưng đường đi rất khó, vừa dốc, vừa nhiều đá. Ngay cả chúng tôi cũng không đi được bằng xe máy mà toàn phải nhờ đội ngũ xe ôm. Mà xe máy cũng chỉ đi được nửa đường thôi, còn lại là phải đi bộ đấy''. Quả thật, đường lên Ngàn Mèo rất khó đi. Mặc dù đường rộng nhưng dốc, gập ghềnh toàn đá, có những đoạn xe máy không thể đi được mà phải dắt bộ. Bù lại, phong cảnh nơi đây rất đẹp. Một bên đường là những thửa ruộng bậc thang nối nhau uốn lượn theo sườn núi. Một bên là rừng keo, rừng hồi, quế và cây sở xen lẫn nhau, toả hương suốt dọc đường đi. Mùa xuân đã về với Ngàn Mèo, bắt đầu từ những cánh hoa sở nở trắng giữa triền núi biếc xanh. Vào đến bản, không khí của mùa xuân, của Tết lại càng rõ nét hơn khi các gia đình đang khẩn trương sát dong, làm miến để đưa ra thị trường, phục vụ nhu cầu Tết.
Mùa xuân hoa sở nở trắng đường lên bản Ngàn Mèo.
Không ai biết cái tên Ngàn Mèo có từ bao giờ. Người già ở bản cũng chỉ biết ''Ông bà gọi là Ngàn Mèo thì con cháu gọi theo. Mãi đến năm 1962, thì bản tách thành Ngàn Mèo trên, Ngàn Mèo dưới''. Và từ bao đời nay, người Dao, người Tày, người Sán Chỉ và cả người Kinh đều chung sống hoà thuận ở Ngàn Mèo. Chỉ có điều, ở Ngàn Mèo dưới có cả người Sán Chỉ, người Tày, người Kinh, người Dao thì ở Ngàn Mèo trên có đến 99% là người Dao. Mặc dù vậy, truyền thống về Tết của người dân ở cả hai bản Ngàn Mèo đều giống nhau. Ông Chìu Sán Lình, người già nhất Ngàn Mèo, nói: ''Bà con Ngàn Mèo ăn Tết khác dưới xuôi nhiều lắm. Phải ăn Tết chung cả họ trước, sau mới đến các gia đình. Bánh chưng ở đây cũng khác, là bánh dài chứ không vuông đâu, nhân thì màu đó...''. Theo truyền thống, từ ngày 20 tháng Chạp trở đi, các dòng họ ở Ngàn Mèo tổ chức Tết chung trước. Các gia đình góp thịt, góp rượu để cúng tổ tiên, sau đó mới được tổ chức Tết ở gia đình. Và ngày Tết, thứ không thể thiếu trong mỗi gia đình ở Ngàn Mèo là bánh chưng, loại bánh dài, nhân lạc hoặc đỗ và được nhuộm đỏ bằng lá màu. Khi gói bánh, các nhà đều tính toán để bánh chưng đủ ăn trong cả tháng Giêng. Nhà nào chưa đến rằm đã hết thì phải gói thêm bánh để cúng ông bà, tổ tiên trong ngày rằm tháng Giêng. Chính vì vậy, vào dịp Tết nhà nào ở Ngàn Mèo cũng gói hơn chục cân gạo nếp. Ông Lình cho biết: ''Năm nay chắc Tết to rồi. Lương thực của bà con Ngàn Mèo cũng đủ ăn mà hoa hồi lại được giá. Nhà nào cũng thu được một khoản kha khá”.
Không phải riêng năm nay mà vài năm gần đây, đời sống kinh tế - xã hội của Ngàn Mèo đã có nhiều phát triển. Mặc dù đường giao thông còn khó khăn nhưng đã được mở lên đến tận Ngàn Mèo trên. Bà con trong bản tiến hành chuyển đổi vật nuôi, cây trồng nên thu nhập cũng khá hơn. Đặc biệt, người dân Ngàn Mèo đã bỏ hẳn tập quán đốt nương làm rẫy, thay vào đó là trồng rừng và bảo vệ rừng. Tính trung bình mỗi gia đình ở Ngàn Mèo đều có 2-3 ha rừng, trồng các cây lâm nghiệp có giá trị cao như hồi, quế, sở... Năm qua, các gia đình trong bản thu được hơn 10 tấn hoa hồi. Với giá 3-4 ngàn đồng/kg, có gia đình thu hàng chục triệu đồng trong vụ hồi này. Bên cạnh đó, nhiều gia đình trong bản cũng có thêm thu nhập nhờ khai thác nghề làm miến dong truyền thống. Chị Phùn Nhì Múi (Ngàn Mèo trên) cho biết: ''Năm nay nhà mình cũng bán được hơn tạ miến rồi. Tết năm ngoái làm được 3 tạ nên năm nay cũng cố để làm được bằng ấy. Nhiều người mua miến của Ngàn Mèo lắm, 40 nghìn đồng một cân. Nhà nào càng làm được nhiều miến thì Tết càng to...''.
Đến thăm Ngàn Mèo vào dịp này, tôi cũng bị cuốn vào không khí hối hả, rộn ràng của cuộc sống nơi đây. Vụ mùa đã xong nhưng bà con vẫn tất bật đốt rạ, dọn ruộng nương cho mùa tới. Cả bản không có ai ngồi chơi, xơi nước cả. Đâu đâu cũng thấy người làm. Người thì đi rừng, người làm ruộng, dỡ khoai, làm miến, phơi hồi... Ngay cả người già cũng tranh thủ dọn dẹp nhà cửa, phát cây cối quanh nhà. Chỉ có lũ trẻ là thảnh thơi nướng khoai bên bầy trâu no tròn, béo mập. Từ lâu, bà con Ngàn Mèo đã nhận thấy giá trị của lao động, của tri thức nên điều đầu tiên ông bà dạy con cháu là phải chăm chỉ làm ăn, chăm chỉ học hành. Nhờ vào lao động mà nhiều gia đình ở Ngàn Mèo thoát được cảnh nghèo khó, xây được nhà mới, sắm sửa các đồ dùng sinh hoạt hiện đại. Và nhờ vào sự cần cù, ham học mà bà con Ngàn Mèo đã biết ứng dụng khoa học vào sản xuất, biết chăm sóc các giống mới, biết làm ăn, buôn bán. Ngàn Mèo cũng tự hào là một trong những bản hiếm hoi ở khu vực miền núi, biên giới Bình Liêu mà có đến gần 20 học sinh đang theo học THCS, THPT tại các trường nội trú. Biết những điều này nên tôi không hề ngạc nhiên khi Ngàn Mèo chưa có điện lưới, chưa có đường dây điện thoại nhưng nhiều hộ đã có điện thoại di động để liên lạc ngay khi sóng phủ đến bản. Bây giờ, mong muốn lớn nhất của người dân là được đưa điện lưới vào bản, là được đầu tư làm đường để Ngàn Mèo tiến gần hơn với miền xuôi. Mong ước đó chưa được thực hiện nên bà con vẫn phải dùng thuỷ điện nhỏ để thắp sáng, vẫn phải đi chân trần trên con đường đầy đá để xuống chợ sắm Tết. Dù vậy, họ vẫn tin rằng rồi Ngàn Mèo sẽ sớm có đường, có điện, có nhiều cái Tết to hơn, vui hơn.
