Họ là mẹ con, vợ chồng, cậu cháu, anh em... từ các vùng nông thôn Hải Dương, Hưng Yên... ra TP Hạ Long làm ăn, kiếm sống. Từng trải qua nhiều nghề, như: Phụ xây, xe ôm, điện nước, bán hoa quả, đồng nát... nhưng chỉ có nghề nhặt rác là gắn bó với họ trên dưới chục năm nay...
Nghề ít cạnh tranh
5 giờ sáng, chúng tôi theo một nhóm người chuyên làm công việc nhặt rác lên bãi rác Đèo Sen, phường Hà Khánh (TP Hạ Long). Trước khi đi, vì hình dung về sự ô nhiễm của bãi thải, nên chúng tôi đã trang bị ủng, khẩu trang mang theo... Nhưng khi vào đến nơi, chúng tôi vẫn không khỏi rùng mình vì mùi hôi thối, ruồi nhặng. Nào là thức ăn, hoa quả thối đủ loại, quần áo, chăn màn, giầy dép... tất tật chẳng thiếu thứ gì do con người vứt bỏ. Thấy chúng tôi rón rén chọn từng chỗ đi, một người chuyên nhặt rác nói: Bẩn là thế, nhưng môi trường nơi đây đã được cải thiện khá nhiều so với trước rồi đấy! Nơi này giờ đã có Đội Xử lý môi trường (Công ty Môi trường TP Hạ Long), nên các xe rác vào đổ đến đâu được xe gạt tải ra đến đó, rồi phun thuốc diệt côn trùng. Nói rồi, bà còn đưa chúng tôi lui xuống phía dưới, chỉ cho chúng tôi thấy toàn bộ hệ thống xử lý nước thải của khu bãi rác.
Bán mặt cho rác, bán lưng cho trời...
Bãi rác nằm gọn dưới thung lũng, bao quanh là nghĩa địa với khá nhiều mồ mả. Có lẽ ngoài những người đi chôn cất thân nhân, thăm viếng, sửa sang phần mộ, thì chắc chẳng mấy ai bước chân đến chốn này. Phải chăng đây cũng là một trong những nguyên nhân làm những người nhặt rác tại bãi Đèo Sen này yên tâm kiếm sống trên dưới chục năm qua?. Tôi hỏi một thanh niên tên Nguyễn Văn Thuấn, 28 tuổi, quê Hưng Yên là tại sao lại chọn công việc nhặt rác, mà không phải là nghề khác? Thuấn chưa kịp trả lời, thì một bà đang nhặt rác gần đó xen vào: Trước nó chạy xe ôm, nhưng giờ xe vứt xó rồi! (Sau tôi mới biết bà là mẹ Thuấn). Thuấn tiếp lời mẹ: Công việc này làm thì bẩn, nhưng kiếm được đồng nào là ăn chắc đồng đấy, mà lại tự do, không bon chen, phụ thuộc... Nghe Thuấn nói vậy, anh Hải người cùng quê với Thuấn ngừng nhặt rác, tiếp lời: Chúng tôi cũng qua nhiều nghề lắm rồi, như điện, nước, mộc, xây... nhưng chẳng ăn thua gì. Thời buổi người đông, của hiếm, làm ăn nhiều khi phải có mánh, không thì phải nhiều vốn mới kiếm sống được. Đơn giản như nghề xe ôm, nay cũng ít người đi, bởi giờ xuất hiện xe bus, vừa rẻ, lại có điều hoà. Chúng tôi đành chọn nghề nhặt rác, miễn sao kiếm đồng tiền chính đáng là được!...
Nhìn quanh khu bãi rác lúc này có khoảng hơn 20 người, tuổi đời từ 22 đến ngoài 50. Chúng tôi để ý thì thấy ai cũng đi ủng, đeo găng tay, khẩu trang. Trên tay mỗi người cầm đoạn sắt nhỏ, một đầu được uốn cong, nhọn, thoăn thoắt cào, gẩy từng đám rác, nhặt ra khi thì mẩu sắt, đồng, lúc thì hộp nhựa, vài bao dứa... Lúc được kha khá, họ lại hì hụi mang ra chỗ tập kết mà không sợ ai lấy mất, bởi hầu hết họ là người cùng quê, gia đình hoặc bà con họ hàng...
Được biết trung bình mỗi ngày bãi rác Đèo Sen tiếp nhận 120 tấn rác của 13 phường khu vực miền Đông thành phố (từ Đèo Bụt ra đến Bến phà Bãi Cháy cũ) đổ vào. Để tận thu hết những gì có thể bán được trong lượng rác thải nhiều như vậy, hơn 20 người nhặt rác nơi đây họ phải tranh thủ thời gian từ 10 đến 11 tiếng/ngày. Sáng từ 5 đến 10, 11 giờ, chiều từ 3 đến 9,10 tối giờ. Anh Doãn Tân, người lái máy gạt khu bãi rác này, cho biết: Họ nhặt cho đến chuyến xe đổ rác cuối cùng mới nghỉ. Nhiều hôm trời mưa khá to mà họ vẫn không nghỉ nhặt rác. Những lúc như vậy tôi khuyên họ nghỉ kẻo ốm, nhưng họ đều bảo: Ra TP Hạ Long là cốt để kiếm tiền, nếu cứ mưa lại nghỉ thì ở nhà cho xong!...
“Trung bình một ngày mỗi người kiếm được bao nhiêu tiền hả cô?” - Tôi hỏi bà La, quê Hưng Yên. “Khoảng 5 đến 6 chục ngàn đồng, hôm nào nhiều thì được 7, 8 chục. Bởi rác vào đến trong này, chúng tôi cũng là người mót lại rồi! Nhưng dù sao công việc này cũng ổn định, mà lại an toàn. Cô biết không, cách đây hơn nửa tháng, chị Cẩm cùng quê với tôi đi thu mua đồng nát tại khu Cao Thắng đã bị 3 thanh niên bóp cổ gần chết, lấy của chị mất 1 triệu đồng”. “Cũng nhiều người từ quê ra TP Hạ Long bán hoa quả rất tốt, sao cô không bán, thay cho công việc nhặt rác?”. “Tôi đã từng hơn một năm gánh dong bán hoa quả, nhưng ngày đắt hàng thì ít, ngày ế thì nhiều, mà hoa quả ế dù bán rẻ, người ta cũng không mua, chỉ còn cách đổ đi. Giờ với công việc nhặt rác tôi lại thấy tốt hơn, bởi dù gì cũng không phải lang thang, không sợ mất vốn, nhặt được bao nhiêu đồ phế liệu là tính ngay thành tiền cầm chắc. Nhựa thì 3-4 ngàn đồng/kg, sắt 3,5-4 ngàn đồng/kg, đồng 70-80 ngàn đồng/kg...”.
Những tâm sự trong nghề
Sau một hồi trò chuyện bên bãi rác, những người nhặt rác lúc này cởi mở hơn, tâm sự cùng chúng tôi. Bà Sáu, quê Ân Thi, Hưng Yên, sau khi thu gọn tất cả những thứ đã nhặt được trong buổi sáng, đưa chúng tôi trở về nơi trọ của mình, là một căn phòng khoảng gần 20m2. Bà nói, đây là căn phòng mẹ con bà và 4 người nữa cùng nghề nhặt rác thuê với giá 600 ngàn đồng/tháng (gồm cả điện, nước), rất thuận tiện cho đi làm. An ninh ở khu 4, phường Hà Khánh này cũng khá tốt, từ ngày bà thuê ở đến nay đã vài năm, chưa xảy ra mất mát gì. Nhưng cẩn thận hơn, mỗi tháng bà kiếm từ nhặt rác được trên dưới hai triệu đồng, để lại chút ít trang trải ăn ở, còn lại bà gửi tất về nhà. Đã có vài lần, bà và vợ chồng cậu con trai, trong khi bới rác đã nhặt được cả tiền, vàng, lần thì 500 ngàn đồng, lần thì 200 ngàn đồng. Những lúc như vậy, bà lại tổ chức một buổi liên hoan nho nhỏ cùng mọi người, gọi là “của trời cho”... Bà Lý cùng phòng nói xen vào: Năm ngoái, bà Hợi, cũng quê Ân Thi, Hưng Yên, khi bới rác nhặt được một túi khoác, trong túi chỉ có giấy tờ xe và bằng lái mô tô. Sau khi xác định được người mất, bà Hợi sai vợ chồng cậu con trai (cũng làm nghề nhặt rác tại đây) đem trả lại cho chủ là một phụ nữ ở phường Hà Tu. Những tưởng sẽ được lời cảm ơn, ai ngờ sau khi nhận lại giấy tờ, người phụ nữ này đã vu oan cho con bà Hợi là cướp, và báo công an. Cũng may công an đã điều tra làm rõ. Nhưng mẹ con bà Hợi mất mấy ngày làm. Thiệt khối tiền đấy!...
... Và thành quả sau nửa ngày lao động miệt mài.
8 giờ tối, chúng tôi quay lại bãi rác Đèo Sen. ánh đèn điện cao áp từ xa hắt lên cũng chỉ đủ cho chúng tôi nhìn lờ mờ những người nhặt rác mặc áo sáng màu. Xe chuyển rác vào cũng thưa dần. Những người nhặt rác vẫn nhẫn nại với công việc của mình. Tôi hỏi Cảnh, một thanh niên có dáng vẻ nhanh nhẹn, rằng có nhìn thấy gì để nhặt không?. Cảnh nhoẻn miệng cười: Bọn em có biệt hiệu là công ty gõ rồi! Chị thấy không, tối thế mà em vẫn nhặt được sắt đây này!... Nói rồi Cảnh lại bước, vừa đi vừa gõ, khuất dần sau bãi rác...
