Trên địa bàn xã Dương Huy (TX Cẩm Phả) hiện nay có tới 5 Công ty khai thác, kinh doanh than. Các công ty này khai thác than và đổ thải ở một số khu vực giáp ranh giữa xã Dương Huy và phường Mông Dương, tạo ra những “núi” đất đá lẫn nhiều than cục... Và từ nhiều năm nay, các bãi thải này đã thu hút hàng trăm lượt người đi mót than mỗi ngày...
Những người đi mót than đa phần tập trung ở xã Dương Huy và một số địa phương lân cận như Mông Dương, Đồng Mỏ (TX Cẩm Phả), xã Hoà Bình, Vũ Oai (Hoành Bồ) v.v... Thời gian đi nhặt than không xác định: có thể là sáng, trưa, chiều, nhưng cũng có thể là đêm, phụ thuộc vào giờ và tần suất đổ thải của các công ty. Việc nhặt mót than này diễn ra từ nhiều năm nay, nhưng rộ lên vào thời gian gần đây; chỉ riêng các bãi thải ở xã Dương Huy, có những ngày số người đi nhặt than lên tới hàng trăm. Thu nhặt than ở bãi thải trở thành nghề mới đem lại thu nhập cho nhiều người dân, nhưng đằng sau đó, có không ít chuyện thương tâm xảy ra...
Nhọc nhằn lên núi mót than...
Trong vai người đi tìm mua than, chúng tôi đến bãi thải ông Chương (tên người dân tự đặt) - một trong các bãi đổ thải trên địa bàn xã Dương Huy. Con đường vừa dốc, hẹp lại gồ ghề sỏi đá dẫn chúng tôi đến chân bãi thải. Ở chân dốc dựng hàng chục chiếc xe máy đủ kiểu loại của những người đi nhặt than. Ngước nhìn lên đống thải cao như ngọn núi phía trước, chúng tôi chỉ nhìn thấy bóng dáng những người nhặt than nhỏ bé lẫn trong màu đất đá. Tiếng cào bới tìm than lẫn trong tiếng đá lăn rào rào. Đây là bãi thải đông người nhặt nhất do có lượng đổ thải lớn của nhiều công ty than trên địa bàn. Ngày đông nhất có tới gần 500 người đến mót nhặt than. Ngày ít cũng không dưới 100 người. Số lượng người và than mót được nhiều hay ít đều phụ thuộc vào việc ngày hôm đó các công ty đổ thải thời gian nào và khối lượng bao nhiêu. Ngày ít, một người mót nhặt cũng được từ 1 đến 2 tạ than cục, ngày nhiều có người mót nhặt được tới 3 đến 4 tạ than. Với giá bán 2.200 đồng/kg than cục như hiện nay thì thu nhập cũng được vài trăm nghìn một ngày.
Chúng tôi hỏi chuyện một phụ nữ trạc tuổi trung niên đang bán nước, bán xôi cho ''đội quân'' mót than. Chị nói: ''-Tôi bán hàng ở đây đã 7, 8 năm nay, từ khi nơi đây còn là một hồ nước, đến nay, hồ nước đã biến thành núi đất đá cao ngất. ở lâu nên tôi hiểu, nghề nhặt than này kiếm được chút tiền nhưng cũng bạc bẽo lắm. Chết người cũng có, còn tai nạn chảy máu, gãy tay, gãy chân thì xảy ra như cơm bữa...''. Chị còn bảo ''- Cuối năm 2007, có một ông già bị đá đè chết, nghe đâu ông người thôn Tân Tiến (Dương Huy). Đầu năm nay lại có cô bé mới 16 tuổi ở Bằng Tẩy (Mông Dương) đi nhặt than bị đá đè chết. Nhưng ai chết thì chết, người ta vẫn đổ xô đi nhặt than...''.
Một thanh niên cõng bao than cỡ bốn năm chục cân vứt xuống bên quán nước. Uống xong ca nước, anh nói giọng chán nản: ''-Hôm nay than ít, nhặt chẳng được bao nhiêu. Nhặt mãi mới được vài chục kí...''. Tôi hỏi: “-Thế ngày nhiều thì bao nhiêu?'' Lau vệt mồ hôi trên mặt, anh nói: ''- Nếu may mắn được ngày người ta đổ thải lẫn nhiều than, có khi kiếm được hơn triệu...”.
Có thể nói, khoản tiền thu được từ việc mót than ở bãi thải mang lại gấp nhiều lần so với việc đồng áng. Do đó, bất chấp nguy hiểm, nặng nhọc và độc hại, người dân vẫn rủ nhau đi nhặt than. Anh Nguyễn Ngọc Dũng, làm nghề sửa xe máy ở thôn Tha Cát (Dương Huy) cho biết: ''- Dù làm nghề sửa xe, nhưng thỉnh thoảng tôi vẫn theo mọi người đi nhặt than kiếm thêm thu nhập. ở xã này, hầu như nhà ai cũng có người đi nhặt than. Ban ngày, ban đêm, lúc nào trên bãi cũng có người. Có nhà cả hai vợ chồng cùng đi nhặt, vợ bị đá đè gẫy xương bả vai mà chỉ chờ lành để đi nhặt than tiếp...”.
Từ việc nhặt mót than của người dân cũng dẫn đến nhiều vấn đề đáng bàn. Không chỉ là những cái chết thương tâm, những tai nạn gãy chân, gãy tay, ở các bãi thải còn xảy ra hiện tượng tranh giành quyền mua than của các chủ gom than. Cách đây không lâu, tại bãi thải ông Chương đã xảy ra việc tranh giành quyền mua than và ép giá của một số tư nhân gây mất an ninh trật tự địa phương. Chính quyền xã Dương Huy đã phải cho xe gạt đất lấp đường vào bãi thải. Tuy nhiên, chỉ một thời gian ngắn thì hai đống đất cao đó đã bị người dân san bằng, tạo thành đường để xe máy chở than đi qua.
Điểm thu mua than “Lục Ly” mỗi ngày thu mua hàng tấn than của người đi nhặt.
Nói về tình hình thu nhặt, bán than ở địa phương, ông Nguyễn Trọng Thưởng, Phó Chủ tịch UBND kiêm Trưởng Công an xã Dương Huy, cho biết: ''-Các bãi thải thì ở xa, lại là địa bàn giáp ranh giữa các phường, xã nên việc quản lý của chính quyền còn gặp rất nhiều khó khăn. Tháng 8-2008, UBND thị xã đã phê duyệt mở 3 điểm thu mua than trôi nổi tại xã và cho phép Công ty cổ phần Chế biến và Kinh doanh than Cẩm Phả đến thu mua để tận dụng nguồn than trôi nổi, tránh lãng phí. Chắc chắn trong thời gian tới, tình hình thu nhặt, buôn bán than trôi nổi trên địa bàn sẽ được thắt chặt và đi vào khuôn khổ.''
Tuy nhiên, theo quan sát của chúng tôi, mặc dù đã có 3 điểm được phép thu mua than trôi nổi nhưng người dân hầu như không mang than đến các điểm thu mua này mà đều mang bán cho một điểm thu mua của tư nhân (tên điểm thường gọi là Lục Ly) ở ngay mé đường, cách bãi thải chừng 1km... Điều này cho thấy các điểm thu mua hợp pháp vẫn chưa thu hút được những người đi bòn nhặt than đến bán! Đây là vấn đề rất đáng được quan tâm trong việc phối hợp giữa địa phương, các doanh nghiệp và cơ quan chức năng làm nhiệm vụ quản lý hoạt động thu mua, buôn bán than trên địa bàn...
