Trong những năm chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ ở Vùng mỏ đã có rất nhiều câu chuyện về những tập thể, cá nhân dũng cảm, kiên cường được mọi người biết đến và được lịch sử ghi chép lại.
Tuy nhiên, có một câu chuyện về những người thợ - chiến sĩ tự vệ của Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai (nay là Công ty Tuyển than Hòn Gai) đã đối mặt với tử thần, sẵn sàng hy sinh tính mạng để tháo gỡ, thu gom được trên 2.500 quả bom các loại, đảm bảo an toàn cho sản xuất than và tính mạng của nhân dân ở thị xã Hòn Gai thì cho tới nay, không phải đã có nhiều người biết...
Các thành viên trong Đội tham gia tháo gỡ bom mìn xem lại những kỷ vật của một thời oanh liệt.
Câu chuyện được bắt đầu từ cách đây 40 năm trước, thời kỳ giặc Mỹ tăng cường đưa máy bay bắn phá miền Bắc Việt Nam. Thị xã Hòn Gai bấy giờ là một trong các mục tiêu chính mà chúng bắn phá ác liệt hòng làm tê liệt hoạt động sản xuất than - nguyên liệu chính của các ngành công nghiệp trên toàn miền Bắc. Thực hiện chỉ thị của Quân khu Ba, Tỉnh đội Quảng Ninh và Thị đội Hòn Gai, đội tháo gỡ bom, mìn của Đại đội cơ khí, thuộc Tiểu đoàn tự vệ Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai đã được thành lập, chịu sự chỉ đạo trực tiếp của Thị đội Hòn Gai. Quân số của đội lúc đầu là 3 người, sau bổ sung lên thành 8 người. Từ đội trưởng Trịnh Ngọc Tú đến các đội viên như Trần Đình Tiến (sau làm đội trưởng thay ông Tú), Vũ Anh Đào, Bùi Viết Lý, Nguyễn Văn Thích, Phạm Văn Lưu, Trần Đức Chiến, Dương Thúc Danh đều là những công nhân trẻ, tuổi chưa đến 30 nhưng tay nghề khá giỏi. Nhiệm vụ của đội là tháo gỡ bom nổ chậm để đảm bảo cho giao thông, sản xuất an toàn trong khu vực thị xã Hòn Gai, từ bến phà Bãi Cháy cho đến mỏ Lộ Phong, Hà Tu. Đây là đội tháo gỡ bom duy nhất của thị xã Hòn Gai trong suốt những năm chống chiến tranh phá hoại của giặc Mỹ. Trước khi bắt tay vào công việc, toàn đội đã được học cấp tốc về nguyên lý, đặc tính kỹ thuật, cách tháo bom với thời gian chỉ 10 ngày. Về sau một số được đào tạo kỹ hơn với khoảng 3 tháng. Đáng chú ý, ngoài những lúc tháo gỡ bom, cả đội vẫn là những người thợ trực tiếp tham gia sản xuất ở phân xưởng của mình.
Biết rằng tháo bom nổ chậm là cực kỳ nguy hiểm, nếu sơ suất có thể trả giá bằng tính mạng của mình, tuy nhiên tất cả mọi người đều sẵn sàng nhận nhiệm vụ chỉ với một suy nghĩ làm thế nào để đường mau thông, sản xuất nhanh chóng trở lại và an toàn tính mạng cho nhân dân quanh vùng có bom nổ chậm. Trong số họ, có người như Trần Đình Chiến mới cưới vợ được ba tháng nhưng vẫn không ngần ngại đi làm nhiệm vụ mỗi khi có tin báo ở đâu đó có bom nổ chậm; Trần Đình Tiến có hôm để vợ đỡ lo đã nói dối vợ ở lại làm ca 3, kỳ thực là đi gác bom. Quả bom đầu tiên đội xử lý an toàn đó là quả bom nặng 250 bảng Anh ở gần trạm điện Hà Tu, nằm sâu dưới lớp đất đá tới 12m. Tiếp đó, là quả thứ 2 ở sau nhà ăn Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai; quả thứ 5 ở Hotel de Mine (gần bến phà Bãi Cháy, phía Hòn Gai); quả thứ 10 ở Nhà máy nước ngọt Quảng Ninh; quả thứ 12 ở kho sàng cũ, Cầu I, Cao Xanh v.v... Trong một lần kíp tháo bom gồm Trần Đình Tiến, Nguyễn Văn Thích, Vũ Anh Đào đang thực hiện tháo quả bom nổ chậm 250 bảng Anh ở bến ô tô cũ, nay là cổng chợ Hạ Long I, có mặt nghệ sĩ nhiếp ảnh Trương Thái và ông đã ghi lại; bức ảnh này cùng với 1 chiếc kìm và cánh của quả bom hiện vẫn đang được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh...
Sau mỗi lần tháo bom nổ chậm, cả đội lại rút kinh nghiệm, cập nhật kiến thức mới vì kẻ địch rất nham hiểm, liên tục thay đổi các chi tiết thiết kế để đối phó với ta. Nhất là càng về giai đoạn sau, những năm 1971-1972, khi đế quốc Mỹ đẩy cuộc chiến tranh phá hoại lên mức khốc liệt nhất, chúng càng sử dụng nhiều loại bom mới hơn. Có quả khi tháo ra, đọc xê-ri mới biết chúng được chế tạo cách đó chỉ chưa đầy 3 tháng. Trong số các quả bom đã được đội tháo gỡ bom, mìn làm cho vô hiệu, đáng chú ý nhất là quả bom ''thông minh'' mà máy bay Mỹ ném xuống khu vực bãi thải, gần trụ sở Công an TP Hạ Long bây giờ. Sở dĩ gọi là bom ''thông minh'' vì nó có thể tự tìm được mục tiêu để tấn công nhờ cảm ứng bắt nhiệt, ánh sáng rất nhạy gắn ở đầu bom. Toàn bộ cách thiết kế, thông số kỹ thuật của loại bom mới này ngay sau đó đã được gửi lên để Bộ Quốc phòng nghiên cứu, phổ biến cho các địa phương khác. Với thành tích đó, đội đã được Bộ Quốc phòng gửi thư khen ngợi.
Theo số liệu thống kê hiện in trong cuốn truyền thống 45 năm xây dựng và phát triển của Công ty Tuyển than Hòn Gai, trong suốt những năm từ 1967 cho tới khi kết thúc chiến tranh (1975) đội tháo gỡ bom mìn đã tháo, gỡ an toàn được 68 quả bom nổ chậm từ 250-500 bảng Anh và thu gom được 2.500 quả bom các loại gồm bom bi, bom xuyên, bom từ trường v.v... Kết quả đó đã góp phần quan trọng vào việc duy trì sản xuất cho các xí nghiệp, đảm bảo giao thông cũng như an toàn về người và của cho các khu dân cư, cơ quan, xí nghiệp, trường học trên địa bàn thị xã Hòn Gai lúc bấy giờ. Năm 2000, khi cầu Bãi Cháy khởi công, ông Tiến đã cung cấp toạ độ, vị trí để Tỉnh đội Quảng Ninh rà soát và thu gom được 4 quả bom dưới lòng sông Cửa Lục và 1 quả bom trên đồi Đặng Bá Hát, đảm bảo an toàn cho việc thi công cầu...
Trong căn nhà nhỏ của ông Trần Đức Tiến, thuộc tổ 4, khu 1, phường Cao Xanh, TP Hạ Long, ngoài ông Tiến, chúng tôi đã được gặp những con người dũng cảm năm xưa gồm các ông Bùi Viết Lý, Vũ Anh Đào, Đoàn Thành. Họ đều đã xấp xỉ tuổi 70, đã nghỉ hưu. Tuy nhiên, nhắc lại chuyện tháo bom, tất cả cùng sôi nổi như trở lại thời trai trẻ năm xưa. Ông Tiến lên gác mang xuống cho chúng tôi xem những kỷ vật ngày xưa của đội còn giữ lại, như ông nói là ''làm kỷ niệm'' gồm: mũ công binh, kìm và đặc biệt có cả 1... đầu nổ của 1 quả bom đã được tháo kíp. Kỷ vật quan trọng nhất của đội là giấy khen, thư khen của Thị đội Hòn Gai và Bộ Quốc phòng thì đáng tiếc là năm 1972, nhà ông bị trúng bom Mỹ khiến toàn bộ giấy tờ cháy sạch.
Cuối năm 2006, đầu năm 2007 được sự động viên của bạn bè, ông thay mặt toàn đội làm báo cáo thành tích tháo gỡ bom nổ chậm gửi lên Công ty Tuyển than Hòn Gai, Thành đội Hạ Long và Tỉnh đội Quảng Ninh. Bản báo cáo có sự xác nhận của nhiều người đã chứng kiến công việc của các ông đã làm năm xưa như ông Vũ Huy Cơ, nguyên Trưởng ban quân sự, kiêm tham mưu trưởng của Tiểu đoàn tự vệ Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai; ông Nguyễn Văn Bốn, nguyên cán bộ công binh của Thị đội Hòn Gai; ông Phạm Duy Thoa, nguyên Chủ tịch Công đoàn, chính trị viên phó Tiểu đoàn tự vệ Xí nghiệp Tuyển than Hòn Gai... Ngày 28-11-2007, sau khi tổ chức cuộc họp hội đồng Thi đua - Khen thưởng với 100% ý kiến nhất trí, Công ty Tuyển than Hòn Gai đã có công văn số 3362/CV-VP gửi Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh, Thành đội Hạ Long đề nghị xét và tặng bằng khen của Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh cho đội tháo gỡ bom nổ chậm.
Có ý kiến cho rằng, với những hành động dũng cảm và thành tích trên, đội tháo gỡ bom nổ chậm xứng đáng được đề nghị phong tặng danh hiệu Anh hùng. Chuyện đó để cơ quan có thẩm quyền, chức năng xem xét. Về phần mình, chúng tôi nhận thấy rằng nên chăng Công ty Tuyển than Hòn Gai nói riêng, Tập đoàn Than - Khoáng sản Việt Nam nói chung, cần quan tâm, động viên họ, bởi không chỉ là tình người thợ mà đây còn là sự ghi nhận những chiến công phi thường mà họ đã lập nên, làm vẻ vang thêm trang sử của ngành Than. Hiện nay, các thành viên của đội đều đã nghỉ hưu. Trong số đó có ông Trần Đình Tiến, thời chiến tranh trong một lần học kỹ thuật ở Xí nghiệp đã bị mảnh bom xuyên vào bụng, phải nối ba đoạn ruột, ít nhiều ảnh hưởng tới sức khoẻ; ông Vũ Anh Đào mấy năm trước bị tai nạn giao thông đã mất 1 tay, 1 chân, sinh hoạt, đi lại hiện rất khó khăn.
Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách ưu đãi người có công trong kháng chiến. Hy vọng rằng, thành tích của đội tháo gỡ bom nổ chậm sẽ được cơ quan chức năng, cấp có thẩm quyền xem xét, đánh giá đúng những chiến công quả cảm mà họ đã lập nên vì quê hương Quảng Ninh nói riêng, đất nước Việt Nam nói chung.
