Những “lâm tặc” bất đắc dĩ

Theo chân một “lâm tặc”, tôi đã có một ngày lang thang trong những cánh rừng già còn sót lại thuộc vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Mùn (Vân Đồn). Tại đây, tôi đã được tận mắt chứng kiến rừng Bản Sen đang “chảy máu” và cuộc mưu sinh của những “lâm tặc” bất đắc dĩ…

Vào rừng

“Chỉ mặc áo mỏng thôi, đi bộ lên rừng sẽ nóng đấy!” – Thạnh vừa dặn dò vừa khoác lên người tôi cái giỏ, trong có đựng con dao to bản trước khi khởi hành. Mới 31 tuổi mà Phạm Văn Thạnh (thôn Đông Lĩnh, xã Bản Sen) đã có gần 20 năm kinh nghiệm đi rừng. Vậy mà trông anh giống một sinh viên mới tốt nghiệp hơn là một “lâm tặc” có nghề: Khuôn mặt thư sinh, nước da trắng, dáng người mảnh khảnh. Chẳng thế mà tôi đã tin tưởng làm quen và mạnh dạn đề nghị được theo anh lên rừng ngay từ buổi đầu gặp gỡ.

Đúng 9h sáng chúng tôi xuất phát từ nhà Thạnh. Thạnh cho biết vào những ngày mùa đông giá rét này, người ta lên rừng muộn hơn thường lệ. Trên con đường làng, chúng tôi gặp vài tốp người cũng khoác giỏ đựng dao vừa mới rời nhà đi ra, họ đủng đỉnh hướng lên cánh rừng phía trước. Cả xã Bản Sen có hàng chục con đường mòn dẫn tới các khe. Con đường chúng tôi đi tập trung nhiều người lên rừng nhất, vì từ đây có thể rẽ theo nhiều hướng. Người làng gặp nhau trên đường, chào nhau chỉ bằng một câu duy nhất: “Đi làm đấy à?”. “Đi làm” có nghĩa là đi chặt gỗ, hoặc săn bẫy thú, bắt tắc kè, đào củ... tóm lại là những công việc ở trên rừng. Thạnh nói với tôi rằng có đến 80% người dân Bản Sen sinh sống bằng nghề… “lâm tặc”, những ngườilàm công việc khác cũng thỉnh thoảng vào rừng kiếm thêm khi nhàn rỗi.

Lên tới cửa rừng, trước mắt chúng tôi là hơn 3 chục cây gỗ lớn nằm ngổn ngang chắn lối đi. Theo như lời Thạnh, thì đây là sản phẩm của nhiều người trong thôn sau mấy tuần lên rừng chặt gỗ. Tất cả các loại gỗ (từ gỗ quý như Táu, Dè, Vàng Kiêng cho đến gỗ tạp) tập trung ở đây để người mua chọn lựa và chuyển bằng xe công nông xuống tàu. Khách hầu hết đến từ Vân Đồn, Cửa Ông, Cẩm Phả, có người từ Hải Phòng tới đây mua gỗ. “Nhưng bây giờ gỗ quý không còn nhiều như trước kia nữa, do vậy khách hàng cũng thưa dần” - Thạnh bước qua những cây gỗ nói với lại: “Lát nữa vào đến rừng anh sẽ biết, tìm cả ngày không ra một cây gỗ quý. Bây giờ chủ yếu còn lại gỗ tạp. Hoạ lắm mới thấy cây gỗ quý, nhưng cũng chỉ là cây bé, bóc vỏ rồi xẻ ra không được 2 ván”. “Những cây bé như vậy cũng chặt sao?” – Tôi hỏi Thạnh. “Bé còn hơn không. Với lại mình không chặt thì người khác cũng chặt. ở rừng phải sống bằng nghề rừng mà!”. Thạnh nói với tôi như tự nhủ với chính mình.... Chúng tôi liên tục gặp những hố sâu hoắm trên đường. Thạnh giải thích những hố này là do kéo gỗ lớn từ trên rừng về, qua bao nhiêu năm khiến mặt đườngtạo thành hố trũng. Chúng tôi tách tốp người làng để đi theo một con đường nhánh riêng biệt. Đi được hơn 1 giờ đồng hồ nữa, chúng tôi nghỉ chân tại một bãi đất ngổn ngang những cây gỗ nhỏ đã bị chặt hạ. Giữa bốn bề lau lách rậm rạp, vọng lại tiếng chặt cây chan chát, tiếng cành cây gẫy ở đâu đó trong rừng. Thạnh bất ngờ hú lên một tiếng, ngay sau đó có tiếng hú đáp lại. Thạnh nhận ra là giọng của một người em họ trong thôn. Một lúc sau, từ bìa rừng xuất hiện một người thanh niên đang vần một cây gỗ xuống.Xong việc, anh ta đến chỗ chúng tôi ngồi nghỉ. Giữa trời rét đậm mà trên người Lý Cường Pha (tên người thanh niên) mồ hôi nhễ nhại. Anh cho biết, cả ngày lên rừng làm lụng vất vả, có hôm đến 9-10 giờ tối mới về, mà cũng chỉ kiếm được từ 5 đến 7 chục nghìn đồng một ngày. Pha vạch áo cho chúng tôi xem một nốt bầm tím ngay giữa ngực, nói rằng vừa bị cây gỗ đập vào. “Bọn tôi quen với va đập, thương tích trên rừng rồi. Đây chỉ là một tai nạn nhỏ thế mà vẫn phải lên rừng, không thì chẳng biết làm nghề gì khác”. Pha nói rồi quay ra rít thuốc lào sòng sọc. Hút xong, Pha đứng dậy đi vào một lùm cây rậm gần đó, lôi ra một con trâu, chằng cây gỗ khoác lên cổ trâu. Con trâu lững thững kéo cây gỗ mà chẳng cần người dắt, tiến ngược về phía cửa rừng. Những con trâu ở Bản Sen đã quen với công việc lên rừng kéo gỗ, thay vì xuống ruộng kéo cày như ở các nơi khác. Chúng thuộc cả đường đi lối lại trong rừng, điểm tập kết gỗ.

Chúng tôi tiếp tục đi sâu vào rừng. Thạnh đi trước tôi, tay liên tục vung dao để mở đường tiến vào khu rừng rậm. Thạnh nói phải vào những nơi khó đi nhất mới mong tìm được gỗ, nơi nào có đường quang đãng thì người khác đã khai thác hết rồi. Tôi cúi rạp lưng luồn qua những bụi cây đan xen chằng chịt, cố bám sát Thạnh. Cứ đi được một đoạn, Thạnh lại phải đứng lại để đợi tôi gỡ bỏ những đám cây gai bám chặt vào áo, hoặc lúc bị vấp ngã bởi đoạn dây thép bẫy thú được phủ kín bằng lá khô dưới đất. Tôi hơi ngạc nhiên vì ở nơi tưởng như chưa có ai qua lại này, đã có người đến đặt bẫy. Thạnh cười: “Chẳng có mét rừng nào là chưa có người đến, chỉ là ít hay nhiều mà thôi”. Câu nói của Thạnh khiến tôi hiểu rằng, hơn 3.500 ha rừng Bản Sen đã “được” người dân nơi đây tự do khai thác. Họ chặt phá ở bất cứ nơi đâu có gỗ, lùng sục tới bất cứ đoạn rừng nào có thể đi, cũng như tôi và Thạnh đang chui rúc qua từng lau lách, bụi cây rậm rạp để săn tìm gỗ. Đã quá trưa mà Thạnh chẳng tìm ra được cây gỗ nào có thể chặt. Những chỗ chúng tôi đi qua chỉ còn những gốc cây trơ lại vết dao nham nhở. Thạnh bảo tôi ngồi yên một chỗ để anh trèo lên hốc cây cao bắt tắc kè, “nếu về không thì phí một buổi đi rừng”. Thoáng chốc đã thấy anh chót vót trên một thân cây cao, chọc đoạn dây thép vào cái hốc, lôi ra một con tắc kè. “Những con tắc kè này trước đây nhiều vô kể. Cả hoẵng, lợn rừng, hon, nhím, sóc... cũng nhiều. Bây giờ thì đến tắc kè cũng hiếm” – Thạnh nói.

Nỗi lòng “lâm tặc”

Từ nhiều năm nay, tình trạng phá rừng ở Bản Sen diễn ra vô cùng nghiêm trọng. Hàng nghìn ha rừng bị chặt phá không thương tiếc, thiệt hại rất lớn về tài nguyên rừng, ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực bảo vệ vùng đệm Vườn Quốc gia Bái Tử Long, làm cạn kiệt nguồn nước sinh hoạt trên địa bàn. Biết vậy, nhưng số đông người dân nơi đây vẫn không có ý định từ bỏ nghề... “lâm tặc”. Bác Hoàng Thế Kỹ (thôn Đông Lĩnh, xã Bản Sen) nói: “Thực sự chúng tôi chỉ mong có đất rừng để trồng cây, canh tác, chứ không hề muốn phá rừng. Nhưng khi xã triển khai việc giao đất, giao rừng cho người dân, chúng tôi đăng ký, rồi được đo đạc đất, cắm mốc giới, đến khi lên xã nộp tiền thì cán bộ xã nói là khu đất rừng này đã được giao cho người khác”. Gia đình anh Thạnh có 4 anh em trai nộp đơn xin được giao rừng, cuối cùng thì cả 4 người đều phải chặt cây, bẫy thú trên những cánh rừng... của người khác. Theo ý kiến của nhiều người dân, thì số lượng lớn diện tích đất rừng trên toàn xã chủ yếu được giao cho một số cá nhân, thậm chí có người hiện nay không có hộ khẩu tại xã. Theo thống kê của UBND xã Bản Sen thì cả xã có 240 hộ, mới giao được cho 71 hộ, nhưng cơ bản toàn bộ diện tích rừng Bản Sen đã giao hết. Ông Lê Hồng Phương, Chủ tịch UBND xã cho biết: “ở thời điểm giao đất giao rừng năm 1995, người dân trong xã chưa mặn mà lắm với việc nhận đất trồng rừng…”. Tuy nhiên theo chúng tôi, lỗi của chính quyền xã là chưa tích cực tuyên truyền cho người dân hiểu rõ chính sách phát triển kinh tế. Hiện nay, trong khi rất nhiều hộ không có đất sản xuất, thì hàng trăm ha rừng đã có chủ lại bỏ hoang bao nhiêu năm, mặc cho người dân chặt phá vô tội vạ rừng vùng đệm.

Trong tổng số diện tích đất tự nhiên hơn 7 nghìn ha, thì đất nông nghiệp của xã chỉ chiếm 45 ha, tập trung chủ yếu ở 2 thôn Đông Lĩnh và Điền Xá. Với đặc thù xã hải đảo, nên lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật... luôn thiếu thốn, người dân phải chịu giá cao hơn so với đất liền; điện lưới chưa có, người dân phải mua điện máy phát của tư nhân với giá bình quân 100.000 đồng/hộ/tháng. Tìm hiểu những hộ không có đất rừng thì hầu hết cuộc sống của bà con rất khó khăn. Nguyện vọng của họ là mong được giao đất giao rừng để đảm bảo cuộc sống lâu dài. Tuy nhiên, theo chính sách giao đất giao rừng tại Bản Sen là giao trong 50 năm, và hiện nay khi rừng đã được giao hết, người dân sẽ phải đợi để được chia lại đất rừng trong gần 40 năm nữa... “40 năm, biết lấy gì để sống?” – Thạnh buông tiếng thở dài khi chúng tôi chia tay nhau nơi chân núi.