Quảng Ninh là địa phương được đánh giá cao về tốc độ phát triển hệ thống các trường ngoài công lập, nhất là cấp THPT.
Sự hiện diện của loại hình giáo dục này đã phần nào giải quyết và đáp ứng được nhu cầu học tập của con em một bộ phận nhân dân trên địa bàn. Đồng thời, tạo ra được sự cạnh tranh nhằm nâng cao chất lượng giáo dục giữa các loại hình. Tuy nhiên, sự phát triển “nóng” các trường ngoài công lập trong một thời gian ngắn đã và đang đẩy nhiều trường đến nguy cơ không có nguồn để tuyển sinh. Dẫn đến không có khả năng nâng cao chất lượng giáo dục để khẳng định “thương hiệu” của mình.
Trường THPT Lương Thế Vinh (Cẩm Phả) là một trong số ít trường ngoài công lập trên địa bàn tỉnh.
Năm học 1999-2000, cả tỉnh mới chỉ có duy nhất trường THPT Lương Thế Vinh (TX Cẩm Phả) thuộc mô hình ngoài công lập. Thế nhưng, sau gần 11 năm, đến nay trên toàn tỉnh có 19 trường THPT ngoài công lập. Các trường này được phân bố ở 11 huyện, thị xã, thành phố trong tỉnh (3 địa phương là Cô Tô, Ba Chẽ, Bình Liêu chưa có trường THPT ngoài công lập). Trong đó, TP Hạ Long có 4 trường; Yên Hưng 3 trường; Đông Triều 3 trường; Cẩm Phả 2 trường. Các địa phương còn lại là Móng Cái, Đầm Hà, Hải Hà, Tiên Yên, Vân Đồn, Hoành Bồ, mỗi địa phương có 1 trường. Do “sinh sau đẻ muộn” nên các trường ngoài công lập phải chịu rất nhiều “thiệt thòi”. Mà sự thiệt thòi này lại xuất phát từ chính cơ chế, chính sách chưa đồng bộ của các cơ quan chức năng và từ chính quan niệm, suy nghĩ, nhận thức của nhiều người dân trên địa bàn.
Đứng chân ở những vùng đô thị, tập trung đông dân cư nhưng các trường THPT ngoài công lập ở Hạ Long, Đông Triều, Yên Hưng phải cạnh tranh với rất nhiều loại hình giáo dục chiếm ưu thế hơn hẳn. Đó là các trường công lập, hệ bổ túc THPT trong các trung tâm HN&GDTX, trong các trường đại học, cao đẳng TCCN. Với các trường công lập, ngoài ưu thế về bề dày thành tích, đội ngũ giáo viên có trình độ, kinh nghiệm, còn có ưu thế về địa điểm, vị trí. Với hệ bổ túc THPT lại có ưu thế về mặt thời gian (số môn học giảm 1 nửa so với hệ THPT); học phí chỉ bằng xấp xỉ 1/5 mức học phí trong các trường ngoài công lập. Trong khi đó, các trường ngoài công lập phần lớn nằm ở những khu vực xa khu đô thị. Đội ngũ giáo viên non trẻ, thiếu kinh nghiệm. Nhiều trường chưa có giáo viên cơ hữu phải sử dụng giáo viên thỉnh giảng; học phí cao hơn rất nhiều lần so với các trường công lập, hệ bổ túc. Tất cả những lý do đó khiến trường ngoài công lập khá gian nan, vất vả để tìm kiếm nguồn tuyển. Trong khi các trường công lập phải “gạt” bớt thí sinh, thì nhiều trường ngoài công lập đã phải “vơ bèo, vạt tép” cả những thí sinh không đủ điều kiện về mặt hạnh kiểm và học lực. Với xuất phát điểm như vậy, các trường THPT ngoài công lập rất khó nâng cao được chất lượng giáo dục để khẳng định “thương hiệu” cho mình.
Để giải quyết vướng mắc này, Sở GD-ĐT với vai trò là “bà đỡ” đã thực thi một số giải pháp. Đó là, giảm bớt chỉ tiêu tuyển sinh vào các trường THPT công lập theo tỷ lệ 50-50. Cụ thể, 50% số học sinh tốt nghiệp THCS qua thi tuyển và xét tuyển đủ điều kiện sẽ vào trường THPT công lập; 50% còn lại vào các trường ngoài công lập, hệ bổ túc và phân luồng học nghề. Khuyến khích các trường ngoài công lập tổ chức thi tuyển sinh kết hợp với xét tuyển như các trường công lập… Nhưng những giải pháp này vẫn chưa thực sự hiệu quả. Theo kết quả khảo sát của Phòng GD-ĐT TP Hạ Long, năm học 2009-2010, toàn thành phố chỉ có 3.100 học sinh tốt nghiệp THCS, giảm 200 học sinh so với năm học trước. Đáng lẽ ra khi thực hiện phân bổ chỉ tiêu tuyển sinh theo tỷ lệ 50-50, Sở GD-ĐT phải có sự điều chỉnh cho hợp lý với số học sinh THCS đã giảm trong năm học này. Nhưng khi so sánh chỉ tiêu tuyển sinh UBND tỉnh duyệt năm học 2010-2011 với chỉ tiêu tuyển sinh năm học 2009-2010, hầu hết các trường công lập trên địa bàn TP Hạ Long vẫn giữ nguyên, thậm chí có trường còn tăng thêm chỉ tiêu. Như ở Đông Triều, kỳ thi tuyển sinh năm học 2010-2011 là kỳ thi áp lực nhất từ trước đến nay. Nếu như năm trước, ngoài nguồn tuyển sinh trong tỉnh, Trường THCS, THPT Nguyễn Bình còn có nguồn tuyển từ huyện lân cận thuộc tỉnh Hải Dương, nhưng năm nay nguồn tuyển này không còn. Do Hải Dương đã mở được trường ngoài công lập. Thêm nữa, từ năm học 2010-2011, trên địa bàn huyện Đông Triều sẽ có thêm một trường THPT ngoài công lập mới được thành lập tuyển sinh khóa đầu tiên. Điều khiến các trường lo ngại, chính là số học sinh đầu vào giảm sẽ kéo theo chất lượng đầu vào cũng giảm. Trường THPT Hồng Đức II (Uông Bí) cũng đang trong tình trạng thiếu nguồn tuyển. Trong hai năm trở lại đây, vừa là để rút ngắn khoảng cách chênh lệch quá lớn giữa hai loại hình giáo dục, vừa là để khẳng định phần nào danh tiếng của đơn vị, một số trường ngoài công lập đã tổ chức thi tuyển. Tuy nhiên, theo các trường, việc thi tuyển chưa đạt như mong muốn vì nhu cầu tuyển luôn lớn hơn rất nhiều so với số lượng hồ sơ đăng ký dự thi.
Không áp lực nặng nề như các trường ngoài công lập ở khu vực trung tâm, đô thị nhưng các trường ngoài công lập ở khu vực miền núi cũng khá chật vật để tuyển sinh. Bởi lẽ, đời sống của bà con ở những khu vực này còn thấp, mức học phí của các trường ngoài công lập vẫn là số tiền quá lớn đối với họ. Vì thế, phần lớn học sinh tốt nghiệp THCS ở khu vực miền núi khi không vào được trường công lập thường lựa chọn cho mình giải pháp nghỉ học.
Không chỉ thiệt thòi trong công tác tuyển sinh, đội ngũ giáo viên các trường ngoài công lập còn không được hưởng các chế độ, chính sách ưu đãi như các đồng nghiệp trong các trường công lập. Cụ thể, chế độ đãi ngộ trong bồi dưỡng, nâng cao trình độ chuyên môn. Cùng là giáo viên, cùng được đào tạo chuyên môn, trình độ, nhưng với giáo viên công lập khi đi học các chương trình nâng cao được hưởng trợ cấp, đãi ngộ của tỉnh, còn với giáo viên các trường ngoài công lập phần lớn là tự bỏ tiền để đi học. Vì rất ít chủ đầu tư có được lòng tin các giáo viên đi đào tạo nâng cao sẽ quay trở lại phục vụ nhà trường.
Mục đích, ý tưởng của các nhà hoạch định chính sách khi phát triển các trường ngoài công lập theo hướng xã hội hóa chính là để nhà nước có điều kiện đầu tư nhiều hơn cho giáo dục miền núi, cho các trường công lập để giải quyết vấn đề an sinh xã hội. Nhưng thực tế hiện nay, những gia đình có điều kiện, bằng cách này hay cách khác cho con vào trường công lập, nơi được nhà nước đầu tư cơ sở vật chất, học phí thấp. Còn những gia đình không có điều kiện, không thể đầu tư cho con cái học hành đạt thành tích cao, thì lại phải đóng học phí cao cho con học trong các trường ngoài công lập. Để gỡ bỏ những nút thắt này cần phải có giải pháp để giúp các trường ngoài công lập thoát khỏi vòng luẩn quẩn nguồn tuyển, chất lượng đầu vào và nâng cao chất lượng giáo dục.
