Khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu về cuộc sống khó khăn của trên 30 hộ dân ở Khe Liêu (xã Bằng Cả) theo kiến nghị của cử tri huyện Hoành Bồ gửi đến kỳ họp lần thứ 14 của HĐND tỉnh mới đây, đồng chí Lý Trọng Bằng, Chủ tịch UBND xã Bằng Cả nói: “Mời các bạn vào ngay đi, đời sống của họ đang cực kỳ khốn đốn, hiện xã đã phải làm đề nghị cơ quan cấp trên trợ cấp đấy!”.
Gần 3 giờ chiều, anh cán bộ văn phòng xã giục chúng tôi đi ngay kẻo đò ngang cách trở, đường sá thì gồ ghề, nếu về tối thì rất nguy hiểm. Quả đúng như lời anh, sau gần 30 phút vượt qua những “ổ gà”, “ổ trâu” chúng tôi mới đến được đầu thôn. Tháng 7 năm trước chúng tôi đã có dịp đến đây, khi đó mặc dù là mùa mưa, nhưng vẫn có thể tìm những đoạn nước cạn của con suối để lội bộ qua vào thôn. Vậy mà nay, nơi đây đã chìm nghỉm trong biển nước mênh mông. Anh cán bộ dẫn đường cho biết: “Con đường này vốn là đường lâm nghiệp mở từ trước đây, lâu rồi đơn vị làm rừng không qua lại, nên không sửa chữa, vì vậy nó bị xuống cấp như thế này. Nhất là từ khi có dự án nâng cấp đập Yên Lập, làm ngập mất tuyến đường giao thông qua lại. Có đường đi lại, đời sống kinh tế và sinh hoạt của bà con trong thôn còn khó, nay lại cách trở thế này đời sống càng khó thêm gấp bội”. Chúng tôi ngồi nghỉ vài phút đợi thuyền máy. Nhìn người phụ nữ điều khiển thuyền quen quen chưa kịp hỏi, anh cán bộ xã đã giới thiệu đó là chị Đặng Thị Mơ, Trưởng thôn Khe Liêu. Chị cũng còn nhớ năm ngoái đã dẫn chúng tôi “mục sở thị” đời sống của bà con trong thôn, trước lúc tạm biệt, chị nắm chặt tay chúng tôi nhắc đi, nhắc lại rằng bà con đều muốn thông qua báo chí để các ngành, các cấp sớm khảo sát, có chính sách di dời 33 hộ dân trong thôn ra khỏi lòng hồ Yên Lập, nếu không thì phải có chính sách giao đất, giao rừng để bà con ổn định cuộc sống. Vậy mà nay trở lại, mọi chuyện vẫn như cũ, thậm chí còn khó khăn hơn. Đợi chúng tôi ngồi ổn định trên đò, chị Mơ chỉ ra dòng nước mênh mông cho biết: “Trước đây khu vực này có chiếc ngầm đá nên vào mùa khô vẫn có thể đi xe máy qua được. Nhưng từ khi mực nước lòng hồ dâng cao thì chỉ có cách duy nhất là đi thuyền. Hiện nay, thôn đã được trang bị thuyền máy, tiền dầu chủ yếu là thu từ 27 học sinh mỗi tháng được trên 500 nghìn đồng, không đủ chi phí”. Cũng theo lời chị, đã có người bị dòng nước lũ cuốn đi khi tìm cách qua suối... Trước đây, mỗi năm Khe Liêu chỉ bị cô lập với bên ngoài chừng 5 đến 6 tháng nay thì quanh năm suốt tháng bị bao vây bởi nước hồ Yên Lập, cuộc sống khó khăn càng nhân lên gấp bội.
Chị Triệu Thị Lan chỉ những ruộng lúa bị mất trắng do ngập sâu trong nước hồ Yên Lập.
Vào đến đầu thôn Khe Liêu, chúng tôi gặp mấy người đàn ông đang ngồi quây bên bếp lửa, nét mặt ưu tư, những đứa trẻ ngồi cạnh chờ mía lùi trong bếp. Chị Mơ thở dài: “Đàn ông trong thôn ai cũng khoẻ mạnh thế này, nhưng chẳng có việc gì để làm ngoài mấy sào ruộng, cấy xong là cả nhà quẩn quanh vào ra nhìn nhau...”. Chỉ tay lên cánh rừng, chị nói tiếp: “Rừng núi thì bao la như kia, nhưng thuộc rừng phòng hộ lòng hồ, nên chẳng ai được phép khai thác, trồng trọt gì cả”. Theo tên đơn vị hành chính thì Khe Liêu là thôn 3, nhưng từ lâu, đồng bào nơi đây vẫn gọi là Khe Niêu với khát vọng về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc, lâu dần không hiểu sao lại chệch đi thành Khe Liêu. Trước kia, khi nơi đây chưa là khu vực rừng đầu nguồn phòng hộ cho hồ Yên Lập thì cuộc sống của bà con không khó khăn như bây giờ, bởi họ vừa có đất nông nghiệp vừa có đất lâm nghiệp để canh tác. Những ngày mùa, phụ nữ, trẻ em ra đồng trồng lúa, lên nương trồng sắn, trồng ngô, đàn ông thì đi săn thú, bẫy chim, tuy không khá giả nhưng cũng kiếm đủ cái ăn hàng ngày. Còn bây giờ đất rừng cơ bản bị cấm khai phá, đất nông nghiệp thì mỗi gia đình chỉ có vài sào cấy xong rồi chẳng biết làm gì. Hiện tại, 33 hộ dân với 160 nhân khẩu nơi đây chỉ trông chờ vào gần 5 ha đất trồng lúa, nhưng cũng chỉ có một nửa diện tích cấy được 2 vụ vì thiếu nước. Vì vậy nhiều năm nay, mấy chục hộ dân ở Khe Liêu luôn lâm vào cảnh thiếu ăn triền miên. Cơn bão số 6 vừa qua, mực nước lòng hồ Yên Lập dâng cao làm ngập phần lớn diện tích lúa đang chuẩn bị cho thu hoạch của thôn, khiến nhiều hộ đã thiếu ăn lại càng trở nên túng quẫn.
Vào thăm một vài hộ trong thôn, các gia đình đều cho biết chưa có cách gì để thoát khỏi cái đói, cái nghèo. Hộ chị Triệu Thị Lan sống ở vùng trũng nhất của thôn. Cuộc sống quá khó khăn đã khiến cho chị già trước tuổi. Trong nhà chị chẳng thấy có gì quý giá. Chị nói mà như trực khóc: “Chúng em đang lo, không biết Tết này có đủ gạo cho các cháu ăn không, trận lũ vừa qua đã làm hỏng hết mấy sào lúa mất rồi”. Trên đường dẫn chúng tôi ra thăm ruộng của gia đình, chị Lan cho biết: “Cả nhà em chỉ trông mong vào mấy sào ruộng này, bao nhiêu năm nay dù khó khăn, nhưng không đến nỗi để các cháu đứt bữa. Nhưng năm nay thì khó rồi, 8 sào lúa chỉ thu được vài tạ thóc. Từ nay đến Tết cả nhà còn khoảng hơn tạ thóc, với 6 người ăn, chắc cũng chỉ đủ cầm cự đến khoảng hơn chục ngày nữa là cùng”. Chị Mơ đồng tình: Trước đây, ruộng của gia đình chị Lan nằm ở gần mép nước, nên canh tác thuận lợi hơn nhiều hộ khác. Nhưng nay cái thuận lợi đã trở thành cái hoạ, cơn bão số 6 vừa qua đã nhấn chìm gần như tất cả. Chị Lan vẫn còn rất tiếc khi nhớ lại: “Cả nhà em đã khấp khởi chờ vài ngày nữa thu hoạch lúa, chắc rằng mấy đứa nhỏ sẽ được ăn bát cơm gạo mới. Nào ngờ, chỉ sau một trận lũ, sáng ra 10 phần chỉ còn 3...”.
Chia tay gia đình chị Triệu Thị Lan với nỗi buồn mênh mang, chúng tôi đến thăm gia đình Lý Thị Xa ở cách đó chừng vài trăm mét. Gia cảnh của Xa còn khó khăn hơn. Xa đang nấu bữa tối trong căn bếp quây tạm bợ bằng tấm bạt dứa. Cháu cho biết, nhà có 3 mẹ con, Xa học hết lớp 9, nghỉ học ở nhà, mẹ và em đi rừng đào ba kích chưa về. Cả nhà chỉ trông chờ vào 5 sào ruộng, nhưng sắp đến ngày thu hoạch thì lũ cũng làm mất trắng. Đến bây giờ Xa vẫn còn ngồi nhặt mót từng bông lúa bị ngập nước héo rũ. Xa thật thà: “Cháu sắp đi lấy chồng rồi, để bớt một miệng ăn trong gia đình, nhưng rất thương mẹ và bà, không biết ai sẽ chăm bà để mẹ yên tâm đi rừng, vì em cháu còn nhỏ, đang đi học”.
Trên đường trở về trên chiếc thuyền máy, chị Mơ khẳng định, tình trạng thiếu ăn của mấy chục hộ dân ở đây đã diễn ra từ nhiều năm nay. Cuối tháng 12 vừa qua, UBND xã Bằng Cả đã có văn bản đề nghị cấp trên trợ cấp cứu đói cho 100% số hộ trong thôn, nhằm giúp bà con bớt đi khó khăn trong dịp Tết này. Cả chuyến đò ngang gồm 5 người, nhưng chỉ có người bán hàng rong với mặt hàng gồm xoong, nồi nhôm là khách đi đò thực sự. Anh cho biết, vào thôn đi rao bán mấy vòng, nhưng không bán được cái nào, nên đành quay ra ngay trước khi trời tối, kẻo không kịp đò... Đồng chí Lý Trọng Bằng, Chủ tịch UBND xã Bằng Cả cho biết, mấy năm qua, đã có phương án để di dời các hộ đi nơi khác, vì tới đây khu vực này sẽ bị ngập nước khi dự án nâng cấp hồ Yên Lập được khởi công. Thế nhưng, đến nay di dời đi đâu, làm gì để đảm bảo cuộc sống cho bà con ở Khe Liêu vẫn là bài toán nan giải đối với các cấp chính quyền địa phương.
