Công nghệ sinh học (CNSH) đã và đang ngày càng mang lại ý nghĩa to lớn đối với đời sống con người. Ở Quảng Ninh, ứng dụng CNSH được coi là lĩnh vực mới nhưng đã đạt được những thành tựu nhất định. Tuy nhiên, việc ứng dụng CNSH chưa hẳn đã hoàn bị nên vẫn còn những “khoảng trống” cần khoả lấp...
Những “điểm sáng”
Trong nhiều năm qua, nghiên cứu ứng dụng CNSH trên địa bàn tỉnh đã có những tiến bộ đáng ghi nhận, đóng góp thiết thực vào việc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh; đặc biệt, trong lĩnh vực nông, lâm nghiệp, thuỷ sản. Đến nay, nhiều đơn vị đã ứng dụng công nghệ tế bào để tạo các giống cây lâm nghiệp chất lượng, sạch bệnh, sinh trưởng nhanh; sản xuất giống lúa lai, hoa quý, nấm ăn, khoai tây và nhiều loại cây trồng nông nghiệp khác. Điển hình là Công ty CP Giống cây trồng Quảng Ninh.
Nhiều năm qua, các giống lúa do Công ty nghiên cứu, tuyển chọn như: Khang dân 18, Q5, Hương thơm số 1, Bồi tạp 49, Lưỡng Quảng 164, Kim cương 90, Khâm Dục, Hồng Kông… xuất hiện trên những cánh đồng trong và ngoài tỉnh, giúp người nông dân làm giàu trên đồng ruộng. Đặc biệt, năm 2011, giống lúa ĐT 34 do Công ty nghiên cứu tuyển chọn cho năng suất và chất lượng cao đã được bán bản quyền sản xuất với giá 600 triệu đồng. Những giống lúa mới nhiều ưu điểm đã đáp ứng nhu cầu của thị trường, được đưa vào sản xuất thay thế dần các giống cũ, chất lượng không đảm bảo.
Bên cạnh đó còn có thể kể đến Trung tâm Khoa học và sản xuất lâm, nông nghiệp tỉnh, được coi là “điểm sáng” trong ứng dụng CNSH vào sản xuất. Đề tài “Nghiên cứu nhân giống vô tính một số loài cây lâm nghiệp và cây ăn quả chủ yếu của tỉnh Quảng Ninh” hoàn thành đã đưa Trung tâm hoàn toàn làm chủ công nghệ nhân giống một số loài cây lâm nghiệp bằng phương pháp nuôi cấy mô. Hàng loạt sản phẩm tiếp theo đó được Trung tâm nghiên cứu thành công và đưa ra thị trường như: Bạch đàn U6; khoai tây Diamant sạch bệnh, chất lượng cao; nhân giống, trồng và điều khiển ra hoa cho một số loài hoa cao cấp như lan hồ điệp, đồng tiền, phăng. Những giống cây này hiện trở thành hàng hoá được thị trường ưa chuộng, được bán rộng rãi không chỉ trong tỉnh mà còn ở nhiều địa phương trong cả nước.
Riêng đối với ngành thuỷ sản, tỉnh đã hình thành một số trung tâm KHKT tập trung nghiên cứu đạt kết quả, tạo được công nghệ sản xuất cá chim trắng nước ngọt, cá rô phi đơn tính đực dòng GIFT bằng phương pháp hooc môn, công nghệ sản xuất cá rô phi vua đơn tính Đài Loan, sản xuất giống tu hài, kỹ thuật nuôi tôm sú, nuôi cua... Hay trong công nghiệp chế biến thực phẩm, CNSH được các doanh nghiệp ứng dụng sản xuất các sản phẩm như rượu, bia, nước mắm, nước giải khát bằng công nghệ lên men vi sinh. Rồi ứng dụng CNSH bảo vệ môi trường cũng đang được phổ biến rộng rãi ở nông thôn, miền núi. Nhiều hộ gia đình ở Ba Chẽ, Yên Hưng, Đông Triều v.v.. đã xây dựng hầm khí bioga tận dụng nguồn thải của phân hữu cơ tạo nhiên liệu đốt, đảm bảo vệ sinh môi trường, cải thiện điều kiện sinh hoạt. Việc ứng dụng sản phẩm CNSH để xử lý nước thải trong công nghiệp cũng đã được một số cơ sở sản xuất công nghiệp trên địa bàn tiếp cận và bước đầu cho kết quả...
Vẫn còn “khoảng trống”
Tuy đã có những kết quả nhất định trong ứng dụng CNSH nhưng theo đánh giá của các cơ quan chức năng, những kết quả trên chưa đồng đều, rộng khắp ở tất cả các ngành, lĩnh vực trong tỉnh. CNSH chủ yếu được ứng dụng ở các ngành nông, lâm nghiệp, thuỷ sản mà chưa có vị trí, chỗ đứng ở các lĩnh vực như y dược, môi trường, công nghiệp, vệ sinh an toàn thực phẩm v.v.. Các công nghệ gen, vi sinh, công nghệ enzym gần như chưa tiếp cận bởi lý do cơ sở vật chất chưa đủ, cán bộ khoa học chưa mạnh để đáp ứng triển khai các công nghệ này. Ngành công nghiệp sinh học chưa hình thành; các loại phân bón sinh học, thuốc trừ sâu sinh học, thức ăn bổ sung chất lượng cao, vắc xin gia súc, gia cầm, các chế phẩm dinh dưỡng, dược phẩm y sinh học... chưa được nhiều doanh nghiệp đầu tư và sản xuất. Việc ứng dụng sản phẩm CNSH để xử lý nước thải trong công nghiệp đã được một số cơ sở sản xuất công nghiệp trên địa bàn tiếp cận như xử lý nước thải công nghiệp chế biến giấy, nước thải sinh hoạt khu vực Bãi Cháy, nước thải công nghiệp từ chế biến thực phẩm, xử lý nước thải có dầu v.v.. đã được thực hiện nhưng chưa thật sự nổi bật.
Theo số liệu thống kê, hiện nay trên địa bàn tỉnh có khoảng gần 600 người có trình độ chuyên môn liên quan đến CNSH đang công tác và làm việc tại các Trung tâm nghiên cứu ứng dụng, các doanh nghiệp và các cơ quan quản lý nhà nước ở các lĩnh vực nuôi trồng thuỷ sản, chế biến thuỷ sản, nhiều hơn là ở lĩnh vực lâm sinh, trồng trọt, bảo vệ thực vật. Đây là lực lượng chủ yếu để nghiên cứu và tiếp cận, tiếp nhận những thành tựu CNSH ứng dụng vào đời sống, sản xuất. Tuy nhiên, cùng với việc cơ sở vật chất chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế, lực lượng cán bộ khoa học còn mỏng nên công tác nghiên cứu, ứng dụng CNSH trên địa bàn tỉnh chưa có bước đột phá, vẫn ở mức trung bình trong cả nước.
Và hướng đi trong tương lai
Nhìn nhận một cách khách quan, việc đóng góp của CNSH trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh là chưa thoả đáng. Việc phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học ở tỉnh chưa được đẩy mạnh, ngành công nghiệp sinh học chưa hình thành.
Mới đây, UBND tỉnh đã phê duyệt Danh mục Dự án đầu tư, ứng dụng tiến bộ KHCN đợt 1 năm 2012 theo Quyết định 624/QĐ-UBND ngày 20-3-2012 cho Sở KH&CN, trong đó có dự án xây dựng khu nghiên cứu, chuyển giao và ươm tạo công nghệ thuỷ sản do Trung tâm Khoa học kỹ thuật và sản xuất giống thuỷ sản chủ trì (triển khai tại huyện Đầm Hà); xây dựng cơ sở ươm tạo công nghệ về trồng trọt tại Quảng Ninh do Sở NN&PTNT chủ trì (địa điểm tại huyện Đông Triều).
Tỉnh cũng đang kêu gọi đầu tư công nghệ sản xuất thực phẩm chức năng, thuốc, mỹ phẩm... có nguồn gốc từ hải đặc sản chất lượng cao. Sở KH&CN cũng đã có kế hoạch làm dự án xây dựng khu nghiên cứu, chuyển giao, ươm tạo công nghệ và ươm tạo doanh nghiệp Quảng Ninh (dự kiến đến ngày 30-9-2012 sẽ trình UBND tỉnh phê duyệt).
Như vậy, với những quyết định mang tính “đột phá” đối với lĩnh vực KHCN, trong đó có CNSH, hy vọng trong tương lai không xa, CNSH ở Quảng Ninh sẽ vươn lên một vị trí mới, xứng đáng với tiềm năng, lợi thế của tỉnh, phục vụ cho việc phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Thi Hoàng
